Teresa Iwona Sławecka

Temat: “Zjawisko manipulacji językowej w wybranych tekstach dziennikarskich”

lekcja: jezyk polski, ściezka – edukacja czytelnicza i medialna – kl. IV lub III w nowym liceum

Wstęp: Lekcja w klasie o profilu humanistycznym lub dziennikarskim, przeprowadzona po całym cyklu zajęć dotyczących Holocaustu z wykorzystaniem następujących materiałów: „Medaliony” Z.Nałkowskiej, „Opowiadania” T.Borowskiego, „Ballady i romanse” Wł.Broniewskiego, „Campo di Fiori”, „Biedny chrześcijanin patrzy na getto” Cz. Miłosza, „Zdążyć przed Panem Bogiem” H.Krall (z wykorzystaniem fragm. „Strażnika” R.Assuntino i Wł.Goldkorna), „Rozmowy z katem” K.Moczarskiego, „Początek” A.Szczypiorskiego, poezja Ficowskiego, fragm. „Dziennika” A.Frank i innych, np. „O relacjach z getta warszawskiego” J.Leociaka, „Wielki tydzień” J.Andrzejewskiego itp. Młodzież ma także przygotowaną pracę na temat „Historia Żydów polskich”, obejrzany film: „Pasażerka” A.Munka, „Lista Schindlera” lub „Europa, Europa” A.Holland, „W poszukiwaniu utraconych lat” R.Krauzego, zna nazwisko i fragm. twórczości Edgara Kereta, zapoznała się z wystawą „Anna Frank – Historia na dzień dzisiejszy” prezentowaną w Internecie lub oglądaną na żywo, zapoznała się z żydowskim pismem otwartym „Jidełe”.

Cele lekcji:
-	kształtowanie postawy świadomego nadawcy i odbiorcy,
-	przygotowanie do świadomego udziału w procesie komunikacji społecznej,
-	kształtowanie krytycznej postawy wobec źródeł,
-	pogłębianie wiedzy o funkcjach tekstu językowego,
-	kształtowanie krytycznego stosunku do mediów,
-	wprowadzenie do wiedzy o etycznych aspektach przekazów medialnych,
-	poszerzenie wiedzy na temat sposobów oddziaływania mediów na odbiorcę,
-	poszerzenie wiedzy na temat gatunków publicystycznych.

Metoda: praca w grupach, wywiad, dyskusja, praca z tekstem, praca plastyczna.

Środki dydaktyczne: plansza z funkcjami tekstów językowych, wybrane fragmenty tekstów z „Gazety Wyborczej” i „Naszego Dziennika” (osiem tekstów dla ośmiu grup), osiem dużych arkuszy papieru rysunkowego, kolorowe kredki, karteczki z przygotowanymi poleceniami, kartki do notatek.

Czas lekcji: 90 minut (2 godziny lekcyjne).

Tok lekcji:
1.	Przypomnienie funkcji tekstów językowych. Wywieszenie planszy z wykresem przypominającym funkcje tekstów, omówienie z przykładami. Szczególne zwrócenie uwagi na funkcję informatywną i styl dziennikarski.
2.	Tragedia Jedwabnego przedstawiona przez wybranych wcześniej i przygotowanych uczniów, ilustrujących swoje opowiadanie fragm. książki T.Grossa „Sąsiedzi” (mogą też wykorzystać film telewizyjny „Sąsiedzi”).
3.	Wypowiedzi słuchających uczniów na temat stylu fragm. utworu T.Grossa, języka tej wypowiedzi.
4.	Podział klasy na osiem (lub sześć) grup i rozdanie tekstów publicystycznych:
a)	Teksty z „Gazety Wyborczej”: artykuł „Szok Jedwabnego” A.Michnika z 17-18 marca 2001r., reportaż „Niechciane dziedzictwo” S.Meduckiego z 24-25 marca 2001r., wywiad „Proszę tu więcej nie przychodzić” A.Bikont z 31 marca 2001r., esej „Gdy sąsiad nie ma imienia” H.Bortnowskiej z 27-28 stycznia 2001r.
b)	Teksty z „Naszego Dziennika”: artykuł „Jedwabne – miasto zadżumionych” W.J.Wysockiego z 20 marca 2001r., komentarz do oświadczenia IPN „To nie nasz naród” M.Walaszczyka z 15 marca 2001r., sprawozdanie „Napiszemy historię od nowa?” P.Sosińskiego z 10 marca 2001r., wywiad „Jedwabnym szlakiem kłamstw” W.Moszkowskiego z 31 marca 2001r.
Grupy otrzymują wcześniej przygotowane polecenia na kartkach:
a)	Opisz cechy języka danego fragmentu (styl, środki językowe, słownictwo),
b)	Określ gatunek publicystyczny danego fragmentu,
c)	Jakie emocje wzbudza w Tobie przeczytany fragment – spróbuj wyrazić je także w formie ilustracji (rysunek po uzgodnieniu emocji, uczuć wykonuje jedna, „uzdolniona” osoba z grupy).
5.	Przedstawienie zebranych i zapisanych wniosków, prezentacja rysunków.
6.	Zaimprowizowany wywiad z T.Grossem – każda z grup wyznacza jednego reportera, który zadaje 2 pytania w konwencji danego fragmentu publicystycznego. Rolę pisarza może pełnić nauczyciel lub gospodarz klasy.
7.	Dyskusja po prezentacji materiału i przedstawieniu pytań:
Co to jest „gorący temat”?
Do jakich wniosków prowadzą nas przedstawione fragmenty?
Jak należy rozumieć sformułowanie „etyka zawodu dziennikarza”?
Które z tekstów obiektywniej przedstawiają wydarzenia?
Jakie środki językowe temu służą?
8.	Uczniowie na podstawie dyskusji:
-	definiują pojęcia: temat społecznie ważny, manipulacja językowa, autorytet osobisty, formalny,
-	charakteryzują zjawisko manipulowania emocjami w tekstach publicystycznych,
-	oceniają z etycznego punktu widzenia sposoby oddziaływania, kierowania odbiorcą.

Praca domowa: Zanalizuj język wybranego przez siebie tekstu publicystycznego na tzw. „gorący temat” i wypisz środki językowe: służące perswazji, niedomówienia, argumenty emocjonalne, zwroty do adresata, kontrargumenty, pytania.

Materiały Pomocnicze:

NR 1  „Gazeta Wyborcza”

Szok Jedwabnego – Adam Michnik

Czy Polacy razem z Niemcami mordowali Żydów? Trudno o większy absurd i bardziej fałszywy stereotyp. Nie było polskiej rodziny, która by nie została okaleczona przez hitlerowski nazizm i sowiecki komunizm. Te dwie totalitarne dyktatury pochłonęły trzy miliony Polaków i trzy miliony obywateli polskich zakwalifikowanych przez hitlerowców jako Żydzi. Polska pierwsza powiedziała kategoryczne "nie" hitlerowskim żądaniom i pierwsza podjęła zbrojny opór przeciw hitlerowskiej agresji. Polacy byli narodem, który nigdy nie wydał Quislinga, i żadna formacja wojskowa pod polskim sztandarem nie walczyła po stronie III Rzeszy. Polacy zaatakowani przez dwa totalitaryzmy w wyniku paktu Ribbentrop - Mołotow walczyli od pierwszego do ostatniego dnia w armiach antyhitlerowskiej koalicji. W Polsce rozwinął się szeroki ruch oporu, zbrojnej konspiracji i dywersji antyhitlerowskiej. To wtedy premier Wielkiej Brytanii składał Polakom hołd za ich udział w bitwie o Anglię, a prezydent Stanów Zjednoczonych nazwał Polaków natchnieniem świata. Nie przeszkodziło to wszakże jednemu i drugiemu w zawarciu ze Stalinem porozumienia jałtańskiego, którego ofiarą padła Polska. Polska wpadła w łapy Stalina. Bohaterowie ruchu oporu trafili do sowieckiego gułagu i polskich komunistycznych więzień jako wrogowie stalinowskiego komunizmu. Wszystkie te czynniki złożyły się na polski wizerunek własnej historii - Polska była bezwinną i szlachetną ofiarą wrogiej przemocy i obcej intrygi.

Po wojnie, gdy w wolnych krajach nadszedł czas refleksji nad doświadczeniem nazizmu i Holocaustu, w Polsce nastał czas stalinowskiego terroru, który na wiele lat skutecznie zablokował debatę o przeszłości, o Zagładzie i o antysemityzmie. Tymczasem tradycje antysemickie były w Polsce głęboko zakorzenione. W XIX wieku, gdy nie istniało państwo polskie, nowoczesny naród polski kształtował się w oparciu o więzi etniczne i religijne, a w opozycji do narodów sąsiadujących, którym polskie marzenie o niepodległości było obojętne lub wrogie. Antysemityzm - tak jak we wszystkich krajach tego regionu zamieszkiwanych przez Żydów - był spoiwem ideologicznym wielkiego obozu politycznego - Narodowej Demokracji. Ten antysemityzm był podsycany przez rosyjską administrację w myśl zasady divide et impera. W okresie międzywojennym antysemityzm był już trwałym i naturalnym składnikiem radykalnej ideologii nacjonalistycznej prawicy. Mocne akcenty antysemickie można było napotkać również w wypowiedziach dostojników Kościoła katolickiego. Polska wciśnięta między hitlerowskie Niemcy i stalinowską Rosję nie umiała ułożyć sobie poprawnych stosunków z mniejszościami narodowymi, także ze społecznością żydowską. Choć w porównaniu z totalitarnymi sąsiadami Polska ciągle jeszcze była względnym azylem dla Żydów, to jednak w latach 30. Żydzi czuli się i byli w istocie coraz bardziej dyskryminowani wśród jazgotu antysemickich bojówek na wyższych uczelniach, w klimacie getta ławkowego, w atmosferze wezwań do pogromów antyżydowskich.

Jednak w latach okupacji hitlerowskiej polska prawica nacjonalistyczna i antysemicka - inaczej niż w większości krajów Europy - nie podążyła drogą kolaboracji z nazistami, lecz czynnie uczestniczyła w antyhitlerowskim podziemiu. Polscy antysemici walczyli z Hitlerem, a niektórzy z nich zgoła uczestniczyli w akcji ratowania Żydów, choć groziła za to śmierć. Oto specyficzny polski paradoks - na okupowanej polskiej ziemi można było być zarazem antysemitą, bohaterem antyhitlerowskiego ruchu oporu i uczestnikiem akcji ratowania Żydów.

Przed kilku laty Jan Błoński, jeden z najświetniejszych polskich intelektualistów, opublikował w "Tygodniku Powszechnym" esej o tym właśnie paradoksie. Przypomniał głośny apel katolickiego Frontu Odrodzenia Polski opublikowany w sierpniu 1942 roku. Napisała go znana pisarka katolicka Zofia Kossak-Szczucka. W apelu można przeczytać:

"W ghetcie warszawskim, za murem odcinającym od świata, kilkaset tysięcy skazańców czeka na śmierć. Nie istnieje dla nich nadzieja ratunku, nie nadchodzi znikąd pomoc.

Ogólna liczba zabitych Żydów przenosi już milion, a cyfra ta powiększa się z każdym dniem. Giną wszyscy. Bogacze i ubodzy, starce, kobiety, mężczyźni, młodzież, niemowlęta, katolicy umierający z Imieniem Jezusa i Maryi, równie jak starozakonni. Wszyscy zawinili tym, że się urodzili w narodzie żydowskim, skazanym na zagładę przez Hitlera.

Świat patrzy na tę zbrodnię, straszliwszą niż wszystko, co widziały dzieje - i milczy. Rzeź milionów bezbronnych ludzi dokonywa się wśród powszechnego, złowrogiego milczenia. Milczą kaci, nie chełpią się tym, co czynią. Nie zabierają głosu Anglia ani Ameryka, milczy nawet wpływowe międzynarodowe żydostwo, tak dawniej przeczulone na każdą krzywdę swoich. Milczą i Polacy. Polscy polityczni przyjaciele Żydów ograniczają się do notatek dziennikarskich, polscy przeciwnicy Żydów objawiają brak zainteresowania dla sprawy im obcej. Ginący Żydzi otoczeni są przez samych umywających ręce Piłatów.

Tego milczenia dłużej tolerować nie można. Jakiekolwiek są jego pobudki - jest ono nikczemne. Kto milczy w obliczu mordu - staje się wspólnikiem mordercy. Kto nie potępia - ten przyzwala.

Zabieramy przeto głos my, katolicy-Polacy. Uczucia nasze względem Żydów nie uległy zmianie. Nie przestajemy uważać ich za politycznych, gospodarczych i ideowych wrogów Polski. Co więcej, zdajemy sobie sprawę z tego, iż nienawidzą nas oni więcej niż Niemców, że czynią nas odpowiedzialnymi za swoje nieszczęście. Dlaczego, na jakiej podstawie - to pozostaje tajemnicą duszy żydowskiej, niemniej jest faktem nieustannie potwierdzanym. Świadomość tych uczuć jednak nie zwalnia nas z obowiązku potępienia zbrodni.

Nie chcemy być Piłatami. Nie mamy możności czynnie przeciwdziałać morderstwom niemieckim, nie możemy nic poradzić, nikogo uratować - lecz protestujemy z głębi serc przejętych litością, oburzeniem i grozą. Protestu tego domaga się od nas Bóg, Bóg, który nie pozwoli zabijać.

Protestujemy równocześnie jako Polacy. Nie wierzymy, by Polska odnieść mogła korzyść z okrucieństw niemieckich. Przeciwnie. W upartym milczeniu międzynarodowego żydostwa, w zabiegach propagandy niemieckiej usiłującej już teraz zrzucić odium za rzeź Żydów na Litwinów i... Polaków, wyczuwamy planowanie wrogiej dla nas akcji. Wiemy również, jak trujący bywa posiew zbrodni. Przymusowe uczestnictwo narodu polskiego w krwawym widowisku spełniającym się na ziemiach polskich może snadnie wyhodować zobojętnienie na krzywdę, sadyzm i ponad wszystko groźne przekonanie, że wolno mordować bliźnich bezkarnie".

Ten niezwykły apel, przeniknięty szlachetnością i odwagą, a zarazem jawnie skażony antysemickim stereotypem, dobrze ilustruje paradoks polskiego stosunku do ginących Żydów. Zgodnie z tradycją antysemicką każe widzieć w Żydach wrogów, ale zarazem zgodnie z tradycją polskiego heroizmu wzywa, by nieść Żydom ratunek. 

Ta sama Kossak-Szczucka, już po wojnie, opisywała ów paradoks w liście do swojej znajomej: "Kiedy indziej na moście Kierbedzia Niemiec spostrzegł Polaka dającego jałmużnę żydowskiemu głodomorowi, dziecku. Przyskoczył i rozkazał Polakowi wrzucić dziecko natychmiast do wody, inaczej on sam zastrzeli i żydziaka, i niewczesnego jałmużnika.

- Nic mu nie pomożesz - szydził - ja go zabiję tak czy tak. On nie ma prawa tu być. Ty albo możesz odejść, jeśli go utopisz, albo cię zastrzelę. Rachuję do trzech. Uwaga. Raz... Dwa...

Polak nie wytrzymał, załamał się, rzucił dzieciaka przez poręcz do rzeki. Niemiec poklepał go po ramieniu. Braver Kerl. Rozeszli się. W dwa dni potem Polak się powiesił".

Dalszemu życiu Polaków, naznaczonemu świadomością bezsilnego świadka zbrodni, musiała towarzyszyć osobliwa trauma, która powraca zawsze, gdy pojawia się debata na temat antysemityzmu, stosunków polsko-żydowskich, Holocaustu. Przecież gdzieś w podświadomości ludzie w Polsce pamiętają, że to oni wprowadzili się do mieszkań opuszczonych przez Żydów spędzonych do getta, a potem wymordowanych przez Niemców.

Polska opinia publiczna jest zróżnicowana, ale niemal wszyscy Polacy bardzo ostro reagują na pojawiające się nieraz oskarżenia żydowskie, że "wyssali antysemityzm z mlekiem matki", a już szczególnie o współudział w Zagładzie. Dla antysemitów, których nie brakuje na marginesach polskiego życia politycznego, te ataki są znakomitym uzasadnieniem tezy, że istnieje międzynarodowy żydowski spisek przeciw Polsce. Dla ludzi zwyczajnych, ukształtowanych w latach fałszowania prawdy bądź milczenia o Holocauście, oskarżenia te są aktem jaskrawej niesprawiedliwości. Dla tych właśnie ludzi strasznym szokiem stała się książka Jana Tomasza Grossa "Sąsiedzi", która ujawniła prawdę o mordzie 1600 Żydów w Jedwabnem dokonanym polskimi rękami.

Trudno opisać rozmiary tego szoku. Książka Grossa wywołała reakcje, których temperatura jest porównywalna z żydowskimi reakcjami po publikacji książki Hanny Arendt "Eichmann w Jerozolimie". Arendt pisała o współpracy niektórych środowisk żydowskich z nazistami: "Żydowskie rady starszych były informowane przez Eichmanna lub jego podwładnych, ilu Żydów potrzeba do wypełnienia każdego pociągu, i sporządzały listy deportowanych. Żydzi rejestrowali się, wypełniali niezliczone formularze, odpowiadali na wielostronicowe kwestionariusze dotyczące posiadanego przez nich majątku, co miało umożliwić tym łatwiejsze jego zagarnięcie, następnie zaś gromadzili się w wyznaczonych miejscach zbiórki i wsiadali do pociągu. Na nielicznych, którzy usiłowali się ukryć albo uciec, specjalna policja żydowska urządzała obławy.

Wiemy, jak czuli się funkcjonariusze żydowscy, kiedy przekształcili się w narzędzie mordu - czuli się jak kapitanowie, >których okrętom groziło zatonięcie, a mimo to zdołali bezpiecznie dopłynąć do portu, wyrzuciwszy znaczną część cennego ładunku<, albo jak wybawcy, którzy >za cenę stu ofiar uratowali tysiąc ludzi, za cenę tysiąca - dziesięć tysięcy<".

Wkrótce potem żydowscy krytycy stwierdzili, że według Hanny Arendt to sami Żydzi dokonali zagłady Żydów. 

Niektóre polskie reakcje na książkę Grossa były równie emocjonalne. Zwyczajny polski czytelnik nie był w stanie uwierzyć, że coś podobnego mogło się wydarzyć. Muszę wyznać, że i ja nie byłem w stanie w to uwierzyć i uważałem, że mój przyjaciel Jan Tomasz Gross padł ofiarą mistyfikacji. A jednak mord w Jedwabnem, poprzedzony bestialskim pogromem Żydów, miał miejsce i musi obciążać świadomość zbiorową Polaków. Także moją świadomość indywidualną. Polska debata na temat Jedwabnego toczy się od kilku miesięcy. Nacechowana jest powagą, wnikliwością, smutkiem, a nieraz i przerażeniem, jakby całemu społeczeństwu nakazano nagle dźwigać brzemię strasznej zbrodni sprzed 60 lat. Jakby wszystkim Polakom kazano zbiorowo wyznawać winę i prosić o przebaczenie. 

Nie wierzę w winę kolektywną i w odpowiedzialność zbiorową inną niż odpowiedzialność moralna. Zastanawiam się przeto, na czym polega moja indywidualna odpowiedzialność i moja własna wina. Z pewnością nie mogę być odpowiedzialny za tamten tłum zbrodniarzy, który podpalił stodołę w Jedwabnem. Podobnie dzisiejszych mieszkańców Jedwabnego nie sposób winić za tamtą zbrodnię. Gdy słyszę wezwanie, bym wyznał swoją, polską winę, czuję się zraniony tak samo jak dzisiejsi mieszkańcy Jedwabnego, których indagują dziennikarze z całego świata. Kiedy jednak słyszę, że książka Grossa, która ujawnia prawdę o zbrodni, jest kłamstwem wymyślonym przez międzynarodowy żydowski spisek przeciw Polsce, to wtedy rośnie we mnie poczucie winy. Te kłamliwe dzisiejsze wykręty są bowiem faktycznym usprawiedliwieniem tamtej zbrodni.

Piszę ten tekst ostrożnie, ważę słowa, powtarzam zdanie Monteskiusza: "Jestem człowiekiem dzięki naturze; jestem Francuzem dzięki przypadkowi". Także ja - dzięki przypadkowi - jestem Polakiem o żydowskich korzeniach. Niemal całą moją rodzinę pochłonął Holocaust, moi bliscy mogli zginąć w Jedwabnem. Niektórzy z nich byli komunistami lub krewnymi komunistów, niektórzy byli rzemieślnikami, handlarzami, może rabinami. Ale wszyscy byli Żydami - wedle norymberskich ustaw III Rzeszy. Wszyscy oni mogli być zagnani do tej stodoły, którą podpaliła ręka polskiego zbrodniarza. Nie czuję się winny wobec tych zamordowanych, ale czuję się odpowiedzialny. Nie za to, że ich zamordowano - temu nie mogłem zapobiec. Czuję się jednak odpowiedzialny za to, że po śmierci zamordowano ich po raz drugi - nie pochowano ich po ludzku, nie opłakano, nie ujawniono prawdy o tej ohydnej zbrodni, a pozwolono na to, by przez dziesięciolecia upowszechniane było kłamstwo. A to już jest moja wina. Z braku wyobraźni, braku czasu, z oportunizmu i duchowego lenistwa nie postawiłem sobie pewnych pytań i nie szukałem odpowiedzi. Dlaczego? Przecież należałem do tych, którzy angażowali się czynnie w ujawnienie prawdy o katyńskiej zbrodni, angażowałem się w ujawnienie prawdy o stalinowskich procesach, o ofiarach komunistycznego aparatu represji. Dlaczego przeto nie szukałem prawdy o zamordowanych Żydach z Jedwabnego? Może bałem się podświadomie tej okrutnej prawdy o losie żydowskim w tamtym czasie?

A przecież zdziczały tłum z Jedwabnego nie był wyjątkiem. We wszystkich krajach podbitych po 1939 roku przez Związek Sowiecki dochodziło latem i jesienią 1941 roku do potwornych zbrodni przeciw Żydom. Żydzi ginęli z rąk sąsiadów litewskich i łotewskich, estońskich i ukraińskich, rosyjskich i białoruskich. Myślę, że nadszedł czas, by cała prawda o tych koszmarnych zdarzeniach została wreszcie ujawniona. Spróbuję do tego przyłożyć swoją rękę. Pisząc te słowa, odczuwam specyficzną schizofrenię, jestem Polakiem i mój wstyd za mord w Jedwabnem jest polskim wstydem, a jednocześnie wiem, że gdybym wtedy trafił do Jedwabnego, to zamordowano by mnie jako Żyda.

Kim więc jestem, pisząc te słowa? Otóż, dzięki naturze jestem człowiekiem i odpowiadam przed innymi ludźmi za to, co zrobiłem, i za to, czego nie zrobiłem; dzięki memu wyborowi jestem Polakiem i odpowiadam przed światem za to zło, które wyrządzili moi rodacy. Czynię tak nieprzymuszony, z własnego wyboru i głębokiego nakazu sumienia. Ale pisząc te słowa, jestem jednocześnie Żydem, który odczuwa głębokie braterstwo z tymi, których mordowano jako Żydów. I z tej ostatniej perspektywy muszę stwierdzić, że kto próbuje wyabstrahować zbrodnię w Jedwabnem z kontekstu epoki, kto próbuje na podstawie tej zbrodni dokonywać uogólnień i twierdzić, że tak właśnie zachowywali się tylko Polacy i wszyscy Polacy, ten dopuszcza się kłamstwa równie ohydnego jak wieloletnie kłamstwo o zbrodni w Jedwabnem.

Gdyż mogło zdarzyć się i tak, że to polski sąsiad wyrwał kogoś z moich bliskich z rąk oprawców, którzy go wpychali do stodoły. Wielu było takich polskich sąsiadów - gęsty jest las polskich drzewek w Alei Sprawiedliwych wśród Narodów Świata w Yad Vashem w Jerozolimie. Wobec tych ludzi, którzy oddali życie za ratowanie Żydów, też czuję się odpowiedzialny, czuję się wobec nich winny, gdy czytam tak wiele w polskich i obcych gazetach o zbrodniarzach, którzy mordowali Żydów, a towarzyszy temu głuche milczenie o tych, którzy Żydów ratowali. Czy naprawdę zbrodniarzom należy się większa sława niż Sprawiedliwym? Prymas Polski i polski prezydent, polski premier i warszawski rabin powiedzieli niemal jednym głosem, że hołd ofiarom zbrodni w Jedwabnem winien służyć sprawie polsko-żydowskiego pojednania w prawdzie. Niczego bardziej nie pragnę. Jeśli stanie się inaczej, będzie to również moja wina. Również za to będę odpowiedzialny.

Kielce 1946 - niechciane dziedzictwo – Stanisław Meducki

Świadomość popełnionej w Jedwabnem zbrodni może odebrać sen nie tylko mieszkańcom tego miasteczka. Nic dziwnego, że jego mieszkańcy w pierwszym odruchu starają się zaprzeczyć faktom, odrzucić winę, obarczyć nią wszystkich, tylko nie swoich bliskich, sąsiadów, znajomych.

Nam, mieszkańcom Kielc, te mechanizmy nie są obce. Nasze miasto przez długie lata uchodziło za siedlisko najczarniejszych sił antysemickich. W Muzeum Holocaustu w Waszyngtonie prezentowane są wstrząsające zdjęcia ofiar pogromu, jaki miał miejsce w Kielcach 4 lipca 1946 roku. Zginęły wówczas 42 osoby narodowości żydowskiej. Ofiary zabijano kamieniami, prętami metalowymi, kołkami. Ginęli ci, którzy przeżyli niemieckie obozy koncentracyjne, syberyjskie zsyłki, którzy wyszli z różnych ukryć, którzy przeżyli dzięki pomocy całego łańcucha ludzi dobrej woli. Żydzi uważają, że to tragiczne wydarzenie zamyka proces zagłady ich narodu w latach II wojny światowej.

W naszym mieście, podobnie jak teraz w Jedwabnem, próbowano winę i odpowiedzialność za pogrom odrzucić. Mówiono, że kielczanie sami padli ofiarą prowokacji wywołanej przez Urząd Bezpieczeństwa i NKWD, aby odwrócić uwagę od niekorzystnego wyniku referendum czy też poniżyć Polaków w oczach demokratycznego świata i wykazać, że tylko lewicowa władza jest w stanie rozprawić się z pokładami antysemityzmu. Były też głosy o prowokacji ze strony syjonistycznych ugrupowań żydowskich, które inspirując pogrom, chciały wywołać poczucie zagrożenia wśród ocalałych z Zagłady i zmusić ich do wyjazdu do Palestyny. Syjoniści chcieli też rzekomo wymusić na rządzie brytyjskim, który sprawował mandat powierniczy nad tym krajem, zgodę na zwiększenie kontyngentu imigracyjnego Żydów. Można też było usłyszeć, że to nie kielczanie zabijali Żydów, lecz ludzie, którzy zamieszkali w tym mieście dopiero po wojnie, zatem zbrodnia nie powinna obciążać Kielc. Argumentów o podobnej konstrukcji budowano jeszcze wiele.

Niektórzy kielczanie zdawali sobie jednak sprawę z tego, że zaprzeczanie faktom i odrzucanie winy nic nie pomoże, że tego dziedzictwa nie da się odrzucić. Postanowili zmienić wizerunek swojego miasta w opinii świata. Dużą rolę w tym procesie odegrali dziennikarze, pracownicy nauki, księża i wszyscy ludzie dobrej woli. Od lat 80. ukazywały się publikacje prasowe, książki, wydano dwa tomy dokumentów, nawiązano osobiste kontakty z Żydami pochodzącymi z Kielc, a obecnie mieszkającymi w Izraelu i w Stanach Zjednoczonych. Następnym krokiem było nawiązanie kontaktów z ziomkostwami. Staraliśmy się zmienić opinię o mieście i pokazać, że jest ono już inne niż w 1946 roku - że zamieszkują je ludzie tolerancyjni, wyrażający żal za przelaną krew, szanujący Polaka i Żyda. Władze miasta wspierały te działania.

Ważnym momentem w życiu Kielc były uroczystości rocznicowe zorganizowane w 1996 r., 50 lat po pogromie. Główne obchody odbyły się przed domem, gdzie rozegrała się tragedia. Na cmentarzu żydowskim rabini odprawili ceremonie religijne nad grobami ofiar. Przed dawną synagogą odsłonięto kamień upamiętniający kieleckich Żydów - ofiary Holocaustu - oraz tablicę poświęconą mieszkańcom Kieleckiego ratującym Żydów. W kościołach księża odprawili rocznicowe msze w intencji ofiar pogromu. Kielce były na ustach całego świata - wszystkie ważniejsze agencje światowe relacjonowały uroczystości kieleckie, opisywały postawę władz i mieszkańców.

Komentarze Żydów licznie przybyłych na uroczystości były jednoznaczne. Wszyscy zgadzali się, że o tragicznej przeszłości musimy pamiętać, ale trzeba budować wspólny most pomiędzy Polakami i Żydami. Ten most jest budowany z obydwu stron.

Od tej chwili sporo się w Kielcach zmieniło - na murach nie pojawiają się już hasła antysemickie. Wzrosło, zwłaszcza wśród młodzieży, zainteresowanie historią i kulturą Żydów i ich udziałem w rozwoju Kielc. Grupy młodzieży z Izraela nie nie omijają już, jak dawniej, naszego miasta, wielce pomocni byli w tej sprawie Żydzi stąd pochodzący. Zaczyna się współpraca szkół. Zarząd miasta i sejmik wojewódzki rozpoczęły starania o nawiązanie współpracy z konkretnym miastem i regionem w Izraelu. Mamy w tej sprawie sojuszników w Ambasadzie Izraela w Warszawie i Ambasadzie Rzeczypospolitej w Tel Awiwie. Stale pamięta się w Kielcach o rocznicy pogromu.

Jedwabne, budując w przyszłości swój most, będzie mogło korzystać z naszych kieleckich doświadczeń. 

Proszę tu więcej nie przychodzić – Anna Bikont

Kilometry otwartej przestrzeni, gdzieniegdzie rzadkie kępki drzew - płaski krajobraz Mazowsza, na którego skraju mieści się miasteczko Jedwabne, uświadamia mi, jak nikła musiała być tamtego lata 1941 roku nadzieja, że uda się gdzieś ukryć przed oprawcami. Co prawda był lipiec, niezżęte zboża stały na polu. - Ale w zbożu trudno się było schować - mówi mi gospodarz z tej okolicy. - Zresztą, jeździli końmi, tratowali zboże, a jak kogoś znaleźli, doprowadzali do stodoły albo zatłukli w pobliskim rowie. 

Gdy wjeżdża się do miasteczka od strony Łomży, od razu widać zachowane fragmenty żydowskiego sztetł. Najlepiej jego klimat oddaje zaułek przy Starym Rynku, z wąskim przejściem między domami i zdartym brukiem. Drewniane, przycupnięte domki, okna niziutko nad ziemią - wszystko maleńkie, tylko kałuże wielkie. Wystarczyłoby na drzwiach zawiesić chroniące przed złymi mocami mezuzy z fragmentami Ksiegi Powtórzonego Prawa i można by kręcić dokument o wydarzeniach sprzed 60 lat.

Nie nasza prawda

W archiwum miasta Łomży znalazłam "spis mienia nieruchomego poniemieckiego i opuszczonego pożydowskiego, a znajdującego się na terenie miasta Jedwabne", sporządzony 3 września 1946 r. Na prowadzącej do Starego Rynku ulicy Przytulskiej niemal wszystkie domy należały do żydowskich współmieszkańców. 

Przemierzam ją dziś. Pod trójką - drewniany dom, pod piątką - murowany, pod siódemką - drewniany, wszystko zgadza się ze spisem sprzed lat. Odczytuję na głos ze spisu nazwiska właścicieli domów i gruntów niczym elegię ku czci nieistniejącego już żydowskiego miasteczka: Mojsze Białoszewski, Jankel Blumert, Josle Cynowicz, Fajba Drejarski, Symcha Grajewski, Mejer Grondowski, Jankiel Josel, Berek Jedwabiński, Mosiek Kamianowski, Ici Kapuśniak, Osier Krzywonos, Mosiek Lasko, Anter Marchewko, Eli Pecynowicz, Jankel Piekarski, Jankel Semborski, Icek Stolarski, Daniel Szklarkiewicz, Berek Szmujeł, Szmul Wajsztejn, Całka Wasensztejn, Abram Zaborowski, Menek Zaborowski, Abram Zajdensztat, Wolf Zimny. 

W ręku trzymam duże płachty papieru. Przejeżdża rowerzysta, lat około 40. 

- Przyuważyłem, że pani tu od wczoraj węszy. 

Pokazuję mu wykaz domów i pytam, czy słyszał cokolwiek o przedwojennych mieszkańcach. 

- Po akcencie poznałem, że Żydówka. Nie ma pani co tu szukać. Te domy tutaj są poniemieckie. 

Mój rozmówca był kiedyś kierowcą, dziś - jak mówi - żyje z niczego, zapomogi nie dostaje. - Obchody 10 lipca powinniśmy zbojkotować. Opowiadał sąsiad, jak w 41 roku wywozili na Sybir całą jego rodzinę, dwóch Żydków pilnowało wywózki, tylko stali przed domem, bo się bali wejść. Może ktoś był zły na Żydów, to musiał im coś zrobić. Poza tym, przecież było nie tylko Jedwabne, ale i Stawiski, i Wąsosz, i Wizna, i Radziłów - wykłada mi dalej, posiada zatem pewną wiedzę na temat okolicznych miejscowości, gdzie też miało miejsce mordowanie Żydów przez polskich sąsiadów. - Czemu tam jest spokój? Bo u nas burmistrz wpuścił Żydów, a w Radziłowie wójt nie wpuścił. 

Ten ostatni wątek usłyszę jeszcze kilkakrotnie z różnych ust. 

Pukam od drzwi do drzwi. Może ktoś, kto tu dziś mieszka, bawił się w dzieciństwie z którymś z żydowskich dzieci z ulicy Przytulskiej? 

Dom po stronie parzystej. Na zaśmieconym podwórku, obok rozwalającej się szopy, kobieta po siedemdziesiątce rąbie drzewo. Pytam, czy może zapamiętała sprzed wojny jakieś imię żydowskiego mieszkańca swojej ulicy. 

- Niech pani mnie nie straszy. Kto ma cudze, niech teraz drży, a ten dom postawiono po wojnie. Ja nie wiem, kto tu wcześniej mieszkał, ja się tym nie interesuję. Mnie nie obchodzi, kto kogo mordował. Z jakiej racji ma mnie to interesować, jak ja nie jestem stąd? A teraz przyjeżdżają, wódkę stawiają, pieniądze wtykają, to zawsze się taki znajdzie, który powie, co chcą usłyszeć. I z tego potem jest pisane, że Polacy mordowali. A jak Żydzi mordowali Polaków, wywożąc na Sybir, kto się o nich upomni? 

Próbuję szczęścia w domach o numerach nieparzystych. 

Na Przytulskiej 1 murowany dom stoi pusty, w obejściu piętrzą się śmieci, dowiaduję się, że kiedyś tu był internat. 

Pod numerem 3 wychodzi przed próg starsza pani: - Dom kupili w wojnę od Niemców. Ja tu przyszłam z Wizny w 1962 roku. 

Tłumaczy mi serdecznie, bez złości, jak było naprawdę: - Ojciec raz pojechał po zboże do Wąsosza, to był 1941 rok, ale jeszcze Niemcy nie weszli, i spotkał dwóch Żydziaków. Oni pokazali mu liście od wiśni, a tego lata były brązowe i pokręcone. To był znak, że Pan Jezus rozkaz wydał, że "krew się przeleje na was i na dzieci wasze". Oni sami to wyczytali w Talmudzie, że rozkazem od Boga przeznaczone im zginąć, i godzili się z tym. 

Pod numerem 5 mężczyzna: - Jestem urodzony w 1931 roku, ale trafiłem tu po wojnie. Gross pisze nieprawdę. Jak przyjechałem, dużo ludzi jeszcze żyło i opowiadali, jak Żydów Niemcy gnali. 

- Dlaczego więc Ksiądz Prymas powiedział, że "udział Polaków w zbrodni w Jedwabnem jest bezsporny"? 

- Nie powiedział nic takiego, bo to byłoby kłamstwo, skoro Niemcy zrobili. 

Pod numerem 7 elegancko ubrany 30--latek, właściciel firmy, rozmawia ze mną przez kraty ogrodzonego domu: - Na te tematy nie chcę dyskutować. Szkoda, że tak się stało, ale tego nie zrobili Polacy, tylko Niemcy. A jak Polak nie chciał, to Niemiec przyłożył mu pistolet. 

- Dlaczego prezydent, premier, Ksiądz Prymas mieliby przepraszać za zbrodnie Niemców? 

- Zajmują stanowiska Żydzi i w rządzie, i w Kościele. Po co wy to odgrzebujecie? To duża żyła złota. Teraz Żydzi chcą na nas wymusić wyciągnięcie pieniędzy. Władze jedwabińskie źle zrobiły, że wpuściły dziennikarzy na ten teren, żeby odgrzebywać żydowską prawdę. To nie jest nasza prawda. Ci dziennikarze, co przyjeżdżają, to obywatele żydowscy. Gross wygląda jak wykolejeniec. Tu Żydzi się zachowują, jakby u siebie byli, a jak ja jestem za granicą, to nie wszystko mi wolno. 

Pod numerem 9 mężczyzna koło czterdziestki: - Ja się nie wypowiadam na tematy polityczne. 

Dalej nie idę, w kolejnym domu mieszka Janina Biedrzycka, córka właściciela stodoły, w której spalono jedwabińskich Żydów. Jej świdrujący napastliwy ton, jej stałe frazy o tym, że kto się Żydom nie podobał, ten trafiał na Sybir, słyszałam już kilkakrotnie. "Zamordowali samych prawdziwych Polaków, nie byle jakich, tylko przedwojennych urzędników - mówiła ostatnio w "Naszym Dzienniku" o czasach okupacji sowieckiej. - Nikt krzyku o to nie robi. Bo za nami, Polakami, nie ma się kto upomnieć. To już nie dla nas kraj". 

Na Przytulskiej jest jeden sklep. Szyld "Odzież zachodnia", na drzwiach kartonik: "Przecena 50 procent". - Ja się nie orientuję, bo stąd nie pochodzę - odpowiada mi cierpliwie starsza pani. - To nowo pobudowany dom, tak mi teściowa mówiła. 

Pytam, jak idzie prowadzenie sklepu. 

- Słabo - mówi. - Przychodzą tylko ci, którzy mają pieniądze. 

Jestem świadkiem sprzedaży krawatu - kiedyś kosztował złotówkę, przeceniono go na 50 groszy.

Żyć z przyzwyczajenia

Do sklepu spożywczego na głównym rynku, gdzie spędzano Żydów, a który dziś jest placem Jana Pawła II, wchodzi wędrowny kupiec, pokazuje neseserek: centymetr, nożyczki, zestaw do szycia, 12 kolorów, razem 8 złotych. Ekspedientka obraca pudełeczko z zaciekawieniem. - Niech pan wróci jutro, przyniosę pieniążki i kupię. 

- Obcięli nam w tym roku budżet - mówią mi pracownice Ośrodka Pomocy Społecznej. - 88 tysięcy złotych, które mieliśmy w zeszłym roku na zasiłki okresowe, byłoby dla nas zbawieniem, żeby najbardziej potrzebujących oddłużyć. A tak, to w tym roku nie ma i nie będzie ani jednej decyzji pozytywnej na zasiłki okresowe, choć to była u nas ważna forma pomocy. 

Z ich opowieści wyłania się obraz podupadającego miasteczka, które w nowej rzeczywistości nie potrafiło się znaleźć. - Kiedyś była tu fabryka dziewiarska, szyto w niej damskie figi i biustonosze, padła na samym początku przemian. Była Spółdzielnia Kółek Rolniczych, został tylko budynek. Pracy można szukać w Banku Spółdzielczym, Urzędzie Miejskim, szkole, no i jeszcze są sklepy, przychodnia, zakład weterynarii, dwa zakłady fryzjerskie, poczta. Jest trochę prywatnych firm, ale dużo osób nie zatrudniają: dwa zakłady betoniarskie, Kruszywa wydobywają żwir, Polbruk produkuje kostkę brukową, Sonarol zakłada okna, Viga zajmuje się handlem. W zeszłym roku padł założony dwa lata wcześniej Ital-Polfin. A państwo żadnej firmy nie zakłada. Chyba tylko z przyzwyczajenia się tu żyje, no a też jakby człowiek chciał wyjechać, mieszkanie byłoby trudno sprzedać, wiele domów stoi pustych. 

- Żyje się z rent starych rodziców, którzy przekazali gospodarkę - mówi mi jeden z gospodarzy. - Jest takie powiedzenie: "Panie Boże, dopomóż mi, żebym miał w rodzinie czterech emerytów, a krowę jedną". Żeby się przypadkiem nie napracować. 

Bezrobocie, jak wynika ze statystyk za 2000 rok, wynosi 14 proc. Jednak według burmistrza Krzysztofa Godlewskiego bezrobotnych jest w rzeczywistości około 40 proc. 

- A trzeba jeszcze dodać bezrobocie ukryte na wsi - mówi - gdzie na kilkunastu hektarach pracuje kilka dorosłych osób. Chyba generalnie ludzie czują, że jest im gorzej niż przed 1989 rokiem. Obszary biedy się powiększają. Za komuny nie można się było dopchać do porannego autobusu do Łomży, potężne zakłady bawełniane zatrudniały trzy i pół tysiąca ludzi. Było też mnóstwo pracy fikcyjnej, jak w GS-ach, ale zawsze coś się zarobiło. Może dlatego część jedwabnian reaguje agresją. Czują się zdołowani, a trudno oczekiwać wysokich uczuć od ludzi, których życie traktuje bezlitośnie. 

- Do Jedwabnego wciąż jeżdżę. To nieszczęśliwe miasteczko, zacofane, bez infrastruktury. Nie ma pracy, ludzie są przygnieceni, zamknięci, sami czują się ofiarami - mówi mi Kazimierz Mocarski, który przed wojną mieszkał w sąsiedniej wsi. - Jedno z haseł endecji brzmiało, że Żydzi są przyczyną biedy. Dziś Żydów nie ma, a nędza jak była, tak jest.

Prawda z telewizora

Przechadzanie się po Jedwabnem z planami, na których wyrysowano niegdysiejszą żydowską własność, nie było zapewne najszczęśliwszym pomysłem. Gdy złożyłam moje płachty papieru do torby i zaczęłam zaczepiać na Starym Rynku mieszkańców, pytając, gdzie stała przed wojną bożnica, odpowiadali mi całkiem uprzejmie. Co prawda nikt nie umiał udzielić mi informacji, ale zastanawiano się, który z sąsiadów mieszkał tu przed wojną i mógłby coś wiedzieć, przedstawiano różne koncepcje lokalizacji. Co i tak zakrawa na cud boży, a w każdym razie na cud ludzkiej cierpliwości. Byłam bowiem jednym z kilkuset dziennikarzy, którzy nawiedzili w ostatnich miesiącach Jedwabne. Po rynku biegają młodzi reporterzy radiowi, podstawiając mikrofon każdej napotkanej osobie, kamery filmują, przed urzędem miasta stoją zaparkowane samochody rozlicznych ekip. 

Gdy kilku mieszkańców odwiedziłam w ich domach, scenariusz był zawsze taki sam: przełączanie telewizorów na stacje, na których może zaraz coś powiedzą o Jedwabnem. TVN, bo dziś było widać w mieście kamery z ich logo. Telewizja Białystok, bo zapowiadali dyskusję polityków w studiu. "Wiadomości" i "Panorama", bo zabrano właśnie kamień z Jedwabnego (błyskawiczna akcja, godzina 8 rano, nikogo nie zawiadomiono, "żeby nie dopuścić do incydentów"). Patrzę na roześmianą twarz dziewczynki gospodarzy - przez chwilę kamera właśnie ją pokazywała. 

Jedwabne żyje życiem odbitym. Dziennikarze i politycy karmią się wypowiedziami jego mieszkańców, ale dużo silniejszy jest proces odwrotny. Mieszkańcy mówią o tym, co zdarzyło się w ich mieście, językiem dziennikarzy i polityków. A ponieważ wypowiadają się różni politycy i różne rzeczy pisze prasa, każdy znajdzie coś dla siebie, zaczerpnie na własny użytek właściwy cytat. 

Po udzielonym "Gazecie Wyborczej" wywiadzie profesora Tomasza Szaroty, który zarzucił Janowi Grossowi, że nie zbadał sprawy Kommando Białystok, słowa "Kommando Białystok" pojawiły się w potocznym słowniku mieszkańców. Prof. Szarota mówił, że istnieją jego zdaniem podstawy, by sądzić, że do Jedwabnego przyjechało samochodami ciężarowymi 232 Niemców. Te ciężarówki zostały już wcześniej opowiedziane mieszkańcom Jedwabnego przez prokuratora Waldemara Monkiewicza, który w 1986 r., na sesji zorganizowanej z okazji 250-lecia nadania praw miejskich Jedwabnemu, wystąpił z referatem na temat niemieckiej zbrodni spalenia Żydów. Ale dopiero teraz weszły do obiegu. Odtąd kolejne osoby przypominają sobie, jak to starsi ludzie z miasteczka opowiadali o samochodach ciężarowych wyładowanych Niemcami. Wcześniej, jak powiedziało mi niezależnie trzech moich informatorów, mimo że wielu mieszkańców, zwłaszcza przyjezdnych, było przekonanych, że Żydów spalili Niemcy, o samochodach ciężarowych nikt nie opowiadał. 

Gdy w grudniu ubiegłego roku po raz pierwszy przyjechałam do Jedwabnego, kilka osób dowiedziało się ode mnie ze zdziwieniem, że w 1949 r. prowadzono w sprawie jedwabińskiej zbrodni śledztwo, że zapadły wyroki. - Skazywali za NSZ albo za AK, nie za Żydów - słyszałam. Dziś stalinowskie śledztwo należy do rejestru podstawowych informacji, które każdy miał tu od zawsze: "Wiadomo było, był sąd, znaleziono winnych i skazano. Przecież raz już byli osądzeni, to po co drugi raz? Znaczy się, musi chodzić o pieniądze". 

Słyszałam wcześniej w Jedwabnem, że "w Warszawie podobno prowadzą śledztwo, a po co to znowu odgrzebywać", albo też, że "Żydzi sprawę badają, a rząd na to pozwala". Dziś, za politykami z ROP i ZChN, mieszkańcy, w tym proboszcz Edward Orłowski, powtarzają, że to skandal zawczasu przepraszać, trzeba poczekać na werdykt Instytutu Pamięci Narodowej. 

Sama usłyszałam od mieszkańca nie kojarzącego mnie wcale z moim tekstem "My z Jedwabnego" ("Gazeta" z 10-11 marca 2001 r.), którego głównymi bohaterami byli Jerzy i Zygmunt Laudańscy, skazani na 15 i 12 lat więzienia za udział w wymordowaniu Żydów w Jedwabnem: - Przecież wiadomo, że to Laudańszczaki wszystko zrobili i zaraz stąd jak najszybciej wyjechali. A co miasto jest winne? 

Usłyszałam też, że tu mieszka kobieta, z domu Krystowczykówna, i nikt by się nie spodziewał, że jej ojciec był taki groźny komunista. Pisałam o Czesławie Krystowczyku, przedwojennym działaczu komunistycznym, który był później we władzach w czasach sowieckich, ale to był całkiem inny Krystowczyk. Tu wciąż powtarza się taki problem: jedni rabowali, drudzy ratowali, trzeci nie robili nic, a nazwisko mają to samo. 

Do miejsca, gdzie leżą spaleni w stodole mieszkańcy Jedwabnego, praktycznie nie sposób dojechać, na glinianej drodze są wielkie wyrwy od przejeżdżających ciągników. Trudno wyobrazić sobie obchody 10 lipca - starzy ludzie i dostojne władze idą pieszo, grzęznąc w glinie. Ale kiedy burmistrz zaczął prowadzić rozmowy w sprawie sfinansowania z pieniędzy spoza gminy kawałka asfaltowej drogi, część mieszkańców zażądała, żeby zamiast budować drogę do stodoły, zastąpić asfaltem kocie łby na ulicy Kościuszki w centrum miasta. 

W jednym z domów oglądam z gospodarzami reportaż nadawany przez Telewizję Białystok. Na początku dziennikarz pokazuje list: "Protestujemy przeciwko szkalowaniu naszego miasta". Dalej występuje ksiądz Orłowski, zaczynając od kwestii: "W deportacjach [do ZSRR - A.B.] dużą rolę odegrali Żydzi". 

Gospodarze zaczynają nerwowo komentować. 

- Nam tego listu nie przynieśli - mówi mąż. - Wiedzieli, że nie podpiszemy. 

- Czekaj, czekaj - mówi żona. - Przecież przyszli wczoraj z listem, żeby zwołać zebranie. Mówili: "Podpisz, żeby zrobili nam drogę, zamiast robić drogę dla Żydów". Mieli trzy kopie. Może ta trzecia kopia to był ten list? 

Ale to nie był ten list. Dopiero na drugi dzień, po upewnieniu się, że w żadnej prasie nie wspominają o żadnym liście, uprzytomniłam sobie, jak to świat odbity przemieszał się ze światem rzeczywistym. Telewizja Białystok puściła reportaż nakręcony kilka tygodni wcześniej, gdy ZChN-owski poseł Michał Kamiński przybył do mieszkańców z projektem listu, który miał stać się wehikułem dopiero co powołanego wtedy komitetu obrony dobrego imienia miasta. W międzyczasie ten pierwszy komitet zdążył się rozpaść. Po mieście krążyły plotki, że jakiś list został wysłany do Sejmu od mieszkańców, ale nie podpisany. Próbowałam go zdobyć, ale bezskutecznie. Tak samo jak nie sposób się w mieście dowiedzieć, czy zawiązał się znów komitet dobrego imienia miasta, czy wciąż tylko działa grupa inicjatywna. 

O liście i komitecie przeczytałam dopiero w "Naszym Dzienniku" (z 17-18 marca). List nadesłali do redakcji, jak tam pisano, mieszkańcy Jedwabnego działający w Społecznym Stowarzyszeniu Dobrego Imienia Jedwabnego. "Nasz Dziennik" pisze: "Odnosząc się do światowej, niewiarygodnej w metodach kampanii, szkalującej ich i całą Polskę, jego sygnatariusze jednoznacznie stwierdzają, że zbrodni w ich mieście dokonali Niemcy przy prawdopodobnym współudziale kilkunastu Polaków". Tyle tylko że w samym Jedwabnem nie sposób się dowiedzieć, kto jest w tym komitecie.

Żeby tak Małysz był z Jedwabnego

Rozmowa w urzędzie ("Tylko niech pani, broń Boże, nie podaje, z kim pani rozmawiała"; "Najlepiej niech pani schowa zeszyt, to powiemy szczerze"). 

- Czy Panie są stąd? 

- Ja, niestety, tak. 

- Moi rodzice przyjechali tu po wojnie, w 1951 r., dziś by się powiedziało - w dziesiątą rocznicę spalenia Żydów. 

- Przyjechałam w 1974 r., więc moi rodzice nie mogli Żydów ganiać. 

- Ach, żeby to Małysz był z Jedwabnego - wzdycha pierwsza. - Z koleżanką kombinowałyśmy, jak tu zmienić metryki urodzenia, bo wstyd się przyznawać. Może ja poproszę, żeby mi wpisano Kossaki, gdzie się wychowałam, to jest gmina Jedwabne, a nie będzie tak od razu widać. Zrobiło mi się trochę raźniej na duszy, jak przeczytałam wypowiedź rabina Bakera w "Rzeczpospolitej". On opisywał, jakim to Jedwabne było pięknym miastem, jak przyjaźnili się Żydzi z Polakami. Wyjechał stąd w 1938 r., a jego dzieci umieją śpiewać polskie piosenki. 

- Córka broniła pracy magisterskiej - opowiada druga. - Obniżyli jej stopień, a przedtem pytali, czy jest z Jedwabnego. Już głośno jest o tym w mieście, że są kłopoty z wizami. (Później usłyszę, że jeden radny nie dostał amerykańskiej wizy i uznał to za szykanę, choć wiadomo, że ambasada amerykańska nigdy łatwo wiz nie wydawała). 

- Nasze dzieci się krępują - mówi trzecia. - Syn miał długopis firmowy podpisany "Sonarol. Jedwabne". Dzwonię do niego do Białegostoku, a on mi opowiada, że ten długopis schował. 24 lata, student, i wstydzi się długopisu. Wcześniej to za dużo o tym nie słyszałam, co się tam działo. W takich czasach jak dziś, pokojowych, nie mieści się w głowie, żeby sąsiada za inne wyznanie zabić. 

Wchodzi mąż jednej z urzędniczek. 

- Gross dowiedział się od trzech pijaków w knajpie, co się tu niby miało wyrabiać, im więcej piw stawiał, tym więcej się działo. 

- Jest Pan pewien - pytam - że taki był ciąg zdarzeń: najpierw Gross się spotkał z tymi pijakami, napisał książkę, a potem premier, prezydent i Prymas mówili o udziale Polaków w zbrodni? 

- A Żydzi przeproszą, że wydawali Polaków do NKWD? 

- Franek, ty już lepiej sobie pójdź - uspokaja go żona. 

Jakby zajrzeć do naszych serc 

Niełatwo dziś ustalić, co miasteczko tak naprawdę wiedziało o wydarzeniach 10 lipca 1941 roku, nim zaczęło być o nich głośno. Muszą wiedzieć ci, którzy przeżyli tu wojnę, ale 95 proc. mieszkańców jest albo urodzonych po wojnie, albo przyjezdnych. Pewnie coś gdzieś musiało do nich dotrzeć, ale była to wiedza wyrywkowa, szybko przesuwana na obrzeża pamięci. 

Moi rozmówcy pamiętają z dzieciństwa, że chodziło się na orzechy "na mogiłki". Ale z tego, że tzw. mogiłki to był cmentarz żydowski, zdali sobie na dobre sprawę dopiero teraz, kiedy mowa jest o odgrodzeniu kirkutu. 

- Nigdy nie słyszałam żadnej rozmowy, że tu kiedyś mieszkali Żydzi, że tu była jakaś synagoga - mówi mi 40-letnia mieszkanka, tu urodzona, która w rozmowie ze mną nie przyjmuje postawy obronnej (a z taką najczęściej się tu spotykam), nie mam zatem powodu jej nie wierzyć. Po czym kilka zdań dalej stwierdza: - Mówiło się, jak ktoś mieszkał w drewnianym domu, że zajął dom pożydowski. 

- Nie pamiętam, bym wcześniej słyszała, że nasi mordowali Żydów - mówi mi kolejna rozmówczyni - choć mieszkam tu już ponad 50 lat, pochodzę stąd i jak teraz zapytałam mamy, kiwnęła głową, że to prawda. Ale wskazywanie palcem: "Ten się na Żydach wzbogacił", to pamiętam od dzieciństwa, tylko nie przywiązywałam do tego wagi i nie dopytywałam, o co chodzi. 

- Mieszkańcy są obrażeni, że posądzenie padło na całą społeczność Jedwabnego. Wielu jest naprawdę przekonanych, że zbrodni dokonali Niemcy. Tak się wcześniej o tym słyszało, i trudno teraz, w tej atmosferze, zacząć inaczej myśleć - mówi burmistrz Krzysztof Godlewski. 

Próbuję odtworzyć z kilkoma osobami w Jedwabnem, które obdarzyły mnie swoim zaufaniem, jak one dowiedziały się o zbrodni. 

Kobieta lat 50, z jedwabińskiej rodziny: - Ja to wiedziałam od małego, że nasi spalili Żydów w stodole. I że w naszej rodzinie nikt się na Żydach nie obłowił. Pamiętam opowieści mamy, jak to trzymali Żydów pochowanych w piwnicach, dokąd całego majątku im nie wzięli, a wtedy mordowali. A co ma wspólnego wysyłka na Sybir ze spaleniem Żydów, po co takie bzdury opowiadać? Ci, którzy mówią, że Żydzi wydawali Polaków NKWD, niech wytłumaczą, za co się Żydzi mścili. Niech opowiedzą, jak ich bili przed wojną, bo była konkurencja w handlu. Przez rozważania o zemście sami się pogrążają w bagno. Tu jedni drugich zabijali, jak już nie było Żydów, to Polacy zabijali Polaków. Ile tu mordów było po wojnie... Są teraz dwa obozy. Jakby zajrzeć do serc naszych, więcej jest takich, którym żal pomordowanych, ale na zewnątrz widać tych, którzy są przeciw obchodom, bo ci są głośni. Siostra, która mieszka stąd 100 kilometrów, w pierwszym odruchu zadzwoniła, że przyjedzie 10 lipca, ale jak jej opowiedziałam, co wyrabia się w mieście, wystraszyła się. 

Krzysztof Godlewski: - Teraz dopiero przypominam sobie rozmowy, które podsłuchiwałem - choć dzieci się goniło od takich rozmów - gdy miałem 11 czy 12 lat. Opisy zbrodni były straszne. Były wtedy lata 70., czas ostrej propagandy antyniemieckiej, wiedziałem, że źli to są Niemcy, więc chyba nie docierało do mnie za bardzo, że to mordowali sąsiedzi. Na dodatek słowo "Żydzi", które się pojawiało w tych rozmowach, było dla mnie całkiem abstrakcyjnym pojęciem. 

Janusz Lech Dziedzic, gospodarz z Przestrzela koło Jedwabnego: - Moja babcia zawsze powtarzała, że przyjdzie taka pora, kiedy powiedzą, kto zrobił Katyń, i powiedzą, kto zabił Żydów. Nie doczekała ani jednego, ani drugiego. Pamiętam, jak byłem małym dzieckiem, zawsze lubiłem wszędzie chodzić z ojcem, to słuchałem tych opowieści. Wiedziałem, że był u nas ukrywany pan Samuel Wasersztajn, nim trafił do pani Antoniny Wyrzykowskiej, ale wiedziałem też, że nie należy o tym mówić.

Wszyscy ludzie proboszcza

11 marca, kiedy biskup łomżyński Stanisław Stefanek odprawiał mszę w miasteczku i mówił w homilii o "niespotykanym ataku na Jedwabne", o tym, że "Jedwabne nie jest ani pierwsze, ani ostatnie. Ta drapieżna, zakłamana i bardzo nowoczesna w technice kampania daleko sięga, daleko mierzy", przed kościołem Leszek Bubel, naczelny antysemita III RP, rozdawał egzemplarze pism "Tylko Polska" i "Kwartalnik Narodowy. Pisma Stowarzyszenia przeciw Antypolonizmowi" oraz broszury z "Protokołami mędrców Syjonu". Opowiada mi o tym z niesmakiem kilka osób. Pokazują mi gazetki Bubla: 

- O, tu są hasła: "Jesteś Polakiem, jesteś z nami"; "Kupuj polskie towary, pamiętaj, że polski produkt, polski handel to polski dobrobyt". Dziś jest powtórka tego samego, co tu było w latach 30. Nawet nic nowego nie potrafią wymyślić. Trudno się potem dziwić, że w szkole chłopak na lekcji powiedział, że Polacy źle zrobili, bo powinni byli wszystkich Żydów zamordować. 

- Nasz ksiądz jako gospodarz powinien był wyrzucić Bubla. Jak to możliwe, że w tym miejscu, gdzie każde podwórze jest zbrukane żydowską krwią, nikt go nie przegonił? 

W Łomży spotkałam kobietę, która pochodzi z Jedwabnego i odwiedza tam matkę. Zwykle w niedzielę, więc chodzi z nią na mszę. - Jak zaczęło być głośno o zbrodni, ksiądz na kazaniu powiedział, żeby przed obcymi nie ujawniać nic takiego, co może zaszkodzić Polsce - opowiada mi. 

- Dwa tygodnie przed pani tekstem o Laudańskich - opowiada mi kolejna osoba, która chce pozostać anonimowa - ksiądz miał o nich gloryfikacyjne kazanie, mówił, że to była rodzina polskich patriotów, których prasa oczernia. To specyfika małych miasteczek, że dominuje ksiądz. Oglądałem włoski film, policjant zrobił tam coś, co się księdzu nie podobało, a ksiądz do niego: "Klękaj i zrywaj epolety". Pomyślałem, że to by dokładnie pasowało do naszej miejscowości. A teraz głos księdza został jeszcze wzmocniony głosem biskupa. Najbardziej oburzyło mnie w homilii biskupa Stefanka, gdy mówił, że już rok temu "moi przyjaciele w Warszawie, w dyskretnej rozmowie, ściszonym głosem" uprzedzali go, że "będzie wielki atak na Jedwabne, idzie o pieniądze". Ściszonym głosem - jakby naokoło byli masoni i Żydzi, którzy podsłuchują jego rozmowy. 

- Czy można sobie wyobrazić, że 10 lipca staną obok siebie rabin Baker z pomordowanego narodu, ksiądz, który na temat zbrodni ma tyle do powiedzenia, że Żydzi wydawali Polaków, i biskup, który mówi o szeptach? Jak do miejsca mordu poszli po mszy ksiądz i biskup, nawet świeczki nie zapalili. Postali, pogadali, że to zrobili Niemcy. 

Ksiądz Orłowski mówił niedawno w wywiadzie dla pisma "Niedziela", zatytułowanym "Niech zwycięża prawda": "Wszyscy są zgodni co do faktu, że przed wybuchem II wojny światowej społeczność polska i żydowska mieszkająca w Jedwabnem żyła w doskonałej komitywie. Mówią wręcz, że to była jedna kochająca się rodzina". Twierdził, że wszystko dopiero popsuło się wraz z wkroczeniem do Polski Rosjan, gdy "wielu Żydów wstąpiło do NKWD i przyjaźń z Polakami została zerwana". Tyle tylko, że w rzeczywistości stosunki między dużą częścią społeczności polskiej a społecznością żydowską na tych terenach i w samym Jedwabnem były przed wojną bardzo napięte. Stronnictwo Narodowe, zwane tu narodówką, wspierane przez znaczną część miejscowego duchowieństwa, organizowało bojówki napadające na żydowskie stragany w dni targowe. 

Ksiądz to postać medialna, często i chętnie udziela wywiadów. To postać zaangażowana politycznie. Jedna z moich rozmówczyń opowiadała mi, jak ksiądz na nią nakrzyczał, dowiedziawszy się, że w wyborach prezydenckich głosowała na Aleksandra Kwaśniewskiego. To postać wpływowa, on ustala, kto ma być w komitecie obrony dobrego imienia miasta. 

Dopytuję się w miasteczku, kim są osoby z otoczenia księdza, które tworzą zręby komitetu. Słyszę o Stanisławie Janczyku: - Radny. Siedział za gwałt ze szczególnym okrucieństwem. Po gwałcie zostawił kobietę z butelką od wina w pochwie. O Marianie S.: - Żona od niego odeszła, tak ją bił. On żony i dzieci nie przeprosił, to Żydów będzie przepraszał?. O Januszu O.: - Pracuje jako nauczyciel i katecheta, ale dorabia w firmie ubezpieczeniowej księży. Jak go ksiądz poprosił, nie mógł odmówić. 

Dzwonię do radnego Janczyka. 

- Mówił Pan do prasy, że zostanie powołany nowy komitet. 

- Na pewno powstanie i ja chcę być w komitecie. Moglibyśmy razem coś mądrego powiedzieć. Rozmawiałem z księdzem dziekanem Orłowskim, że powinien taki komitet powstać. Opowiadał, że dzwonią do niego nawet profesorowie z Warszawy, że chcą się przyłączyć. 

- I prezydent, i Prymas, i premier mówili o udziale Polaków w zbrodni i o potrzebie przeproszenia. 

- Jak ktoś głupstwa mówi, ja tego nie mogę uznać. Jak może trzecie pokolenie przepraszać za to, do czego było zmuszone pierwsze pokolenie? To jest wydanie na siebie samego wyroku. Na mnie i na panią, jeśli się pani czuje Polką. Ja nie mogę przeprosić za niemiecką robotę, co wynika z mojej przynależności polskiej. Biskup Stefanek dobrze mówił: "Niech oni powiedzą prawdę, jak było". Prezydent przysięgę składał, że będzie bronił Polski i ojczyzny, a teraz głupoty opowiada. I prymas Glemp powinien też poczekać, aż się zakończy śledztwo. 

- Ale ksiądz proboszcz też wyrokuje przed zakończeniem śledztwa, że to było dzieło Niemców, którzy zmusili Polaków. 

- Bo ksiądz mówi , jak było. Chcą nas oczernić. Ci, co mówią nieprawdę, to nie jest nasz narybek, z Jedwabnego, na przykład burmistrz, on nie jest stąd. 

- Przedstawiciel rządu był na spotkaniu z radą, do której Pan należy, i mówił, że będzie zmieniony napis. 

- Będę się opowiadał przeciwko. Jeżeli coś zmieniać, to ilość Żydów, bo to kłamstwo, że ich było tylu. Jeżeli zmienimy napis, trzeba będzie uciekać z Polski, bo każdy dzieciak z Jedwabnego, gdziekolwiek wyjedzie do szkół, zaraz będzie goniony. Wasersztajn chce zmiany napisu, bo chce od Polski odszkodowania [Wasersztajn zmarł w lutym ub. r. - A.B.]. Chcą nas oczernić, a chodzi o pieniądze, ot cała sprawa. 

- Mówią o Panu, że miał Pan wyrok za zbiorowy gwałt ze szczególnym okrucieństwem, który skończył się śmiercią ofiary. 

- Zostałem dopchnięty do sprawy za to, że ojciec był przed wojną wójtem. 

- Ale czy był Pan za to skazany? 

- Ta kobieta zmarła po miesiącu, dostała zakażenia ogólnego, bo była w ciąży i nie była dopilnowana lekarsko. 

- Jaki Pan dostał wyrok? 

- Dziesięć lat. Siedem lat niewinny odsiedziałem. To było w latach 70. Minęło więcej niż 20 lat, tak że ja na dziś jestem niekarany. 

- Nie sądzi Pan jednak, że nie jest Pan najodpowiedniejszą osobą do zakładania komitetu obrony dobrego imienia Jedwabnego? 

- Chciałem działać dla dobra Polski, nie tylko dla dobra Jedwabnego, ale jak jakieś bydlę wyciąga mi takie głupoty, zrezygnuję.

Niech Żydzi przeproszą

Nastroje w Jedwabnem zmieniają się z dnia na dzień. 

- Stopniał cały śnieg, a ksiądz odprawił kadysz na zmarłych, idzie odwilż - słyszę w Jedwabnem. 

I od tej samej osoby następnego dnia: - Jest coraz gorzej. Jedwabne stało się poligonem dla skrajnych nacjonalistycznych grup. Zalewają nas płodami swoich chorych umysłów. Co to będzie, jak stworzą wspólny front z częścią naszych tutaj kolegów? 

- Pisemko "Najjaśniejszej Rzeczypospolitej" rozrzucane jest na dworcu i rynku. Nagłówek: "Szmul Winterszajs, Żyd, ubecka kanalia, PPR-Führer der Wessen UB, fałszywie oskarża Polaków o zbrodnie w Jedwabnem!". W jednym z urzędów rozdawana jest zaufanym pracownikom starannie wydana na papierze kredowym broszura "Co i jak się stało w Jedwabnem", przysłana przez Polonię zza oceanu. Zaczyna się tekstem, iż "nie ma takiego przestępstwa w historii Polski, którego by Żydzi wcześniej sami nie popełnili". Ciekawy jest wymieniony niżej rejestr zdarzeń zaliczanych do historii Polski: morderstwo na Ablu, ukrzyżowanie Jezusa Chrystusa. Spis przestępstw kończy "Moskiewsko-żydowsko-komunistyczna prowokacja pogromu 1946 w Kielcach". 

W Jedwabnem w stanie wojennym krążyła podawana z rąk do rąk ubecka fałszywka, rzekomy wywiad Hanny Krall z Bronisławem Geremkiem, wówczas doradcą podziemnej "Solidarności" i Lecha Wałęsy - jak to on, Żyd Geremek, nienawidzi Polaków. Teraz podawany jest z rąk do rąk wiersz podpisany: Jan Gietek, Poredy - "Prawda o Jedwabnem". 

To zrobili Niemcy, mości Panie Gross, 

Więc możesz Polaków pocałować w nos. 

To Żydzi pomogli, pseudo Sąsiedzie, 

Wywozić Polaków na białe niedźwiedzie. 

Chyba zapomnieli już Żydzi w tej chwili, 

Jak kiedyś Judasza srebrem przekupili. 

Jeśli więc jest moda już na przepraszanie, 

Niech Żydzi przeproszą za ukrzyżowanie.

Strach przetrwał do dziś

Miasto jest tylko tłem. Prawdziwy dramat rozgrywa się w znacznie bardziej kameralnym kręgu. Po jednej stronie są ci, którzy o Żydach mogą dyskutować tylko w sprawie ich współpracy z NKWD. To oni chcą tworzyć komitety obrony dobrego imienia miasta. Czują się silni, mając oparcie w księdzu. 

Pierwszy raz zobaczyłam ich, gdy przyjechałam do Jedwabnego na spotkanie zorganizowane przez księdza z prokuratorem z IPN-u Radosławem Ignatiewem. Przed wejściem przedstawiłam się grupce mężczyzn, że jestem z "Gazety Wyborczej". Natychmiast odezwał się chór głosów: 

- A o deportacjach pani coś słyszała, a wie pani, kto był tego przewodnikiem? 

- Wasi Żydzi. Jak byli Sowieci, to Żydzi chcieli w naszym kościele zrobić kino i kibel. 

Próbuję wtrącić, że za czasów władzy sowieckiej przerabiano na kina czy magazyny tak samo katolickie domy parafialne, jak i żydowskie domy modlitw. 

- Opluliście nas i dzieci nasze. Nie będziemy z panią rozmawiać. 

W dokumencie Ewy Żmigrodzkiej o Jedwabnem, pokazanym niedawno w telewizyjnej Jedynce, jeden z mieszkańców rzuca jej na odchodnym: "Dobry Żyd to martwy Żyd". Z kolei w programie telewizji lokalnej mieszkaniec Jedwabnego mówił: "Niech sobie z Izraela przyjadą i te swoje prochy zabiorą do Izraela. Ja im sam pomogę załadować je na samolot". 

Po drugiej stronie są ludzie, którzy mieli odwagę powiedzieć, co widzieli lub czego dowiedzieli się od rodziców i sąsiadów. To oni odbierają telefony z wyzwiskami. Dwóch moich rozmówców rozpłakało się opowiadając mi o tym. 

Odwiedzam Mariannę K., której obiecałam przynieść mój tekst z "Gazety" o braciach Laudańskich z jej wypowiedziami. Otwiera mi młoda kobieta, jej siostrzenica. Na mój widok krzyczy: - Nie ma jej. I proszę tu więcej nie przychodzić. Czy pani wie, ile ciotka ma lat? A jak ona mówi nieprawdę? 

Próbuję oponować, że się umówiłam, więc może mogłabym poczekać. 

- Proszę natychmiast wyjść. Na teren mojej posesji nie będą wpuszczani dziennikarze, bo ja mam potem konsekwencje. 

Czekam przed domem. Z naprzeciwka woła mnie 30-latek. Też krewny Marianny K. To on podwozi ją, żeby zapalić znicze w miejscu, gdzie stała stodoła. 

- Jestem bezrobotny, żona bezrobotna, a tu mówią, że siedzimy na żydowskich pieniądzach, że nam dobrze płacą za to, że czasem znicz zapalimy. Do ciotki dzwonią, mówią, że ją spalą. Czy to trudno wrzucić nocą benzynę przez okno, i kto znajdzie sprawcę? 

Umawiam się, że następnego dnia po południu, kiedy będzie u nich ich ciotka, ja też tam wpadnę. 

- Ludzie nie widzieli, ale krzyczeć, że to wszystko kłamstwo, to krzyczą - mówi mi na przywitanie. - Gdyby widzieli to, co ja widziałam! Przez to, że byłam świadkiem, muszę zawsze pomodlić się za tych biedaków, kiedy przechodzę obok. 

- Sądzi Pani, że dużo jest w Pani mieście osób, które współczują pomordowanym? 

- Mało. 

- Dlaczego? 

- Bo ksiądz krzyczy, że to nieprawda. Największy żal mam o to, co mam we własnym domu, taki ból, takie upokorzenie. Jak do czynu ręcznego dojdzie, to pójdę na obdukcję. Z początku się ucieszyłam, że prawda wyszła na jaw. Modliłam się: "Boże, pomóż zwyciężyć dobru". A teraz już tylko płaczę. Jak mają mnie zabić, to niech mnie zabiją, trudno. 

Bratanek: - Nikt nie staje w obronie ciotki z zastraszenia. Ciocię dziennikarze wysłuchali, nagrali, a potem zostawili samą za burtą, nie pytając, czy ona umie pływać. Ktoś wreszcie powinien wystąpić w telewizji i powiedzieć, że za utrudnianie śledztwa będą wyciągane konsekwencje. 

Dzieje się coraz gorzej. Osoby, które jeszcze kilka tygodni temu rozmawiały ze mną, nie zastrzegając nazwiska, przy autoryzacji mówią mi: "Już tyle mamy przykrości, ja bardzo panią przepraszam, ale niech pani wykreśli moje nazwisko". Podaję więc relacje trzech osób, które obawiająa się ujawnieni. 

- Dostajemy telefony: "Ty sk...synu, ty żydowski pachołku, my cię załatwimy". Żona zaczęła się panicznie bać. Ta grupa to jest nie więcej niż 20 proc., ale jest zwarta i agresywna i dominuje nad pozostałymi. To są rodziny morderców i ci, którzy mieszkają w pożydowskich domach. Większość tak nie myśli. Ale to małe środowisko i ludzie się boją nawet i tego, że zostaną podejrzani, iż myślą inaczej. W każdej rodzinie toczą się rozmowy i są rodziny, gdzie są dramatyczne podziały. Ci, co nie są stąd, nie wiedzą, po czyjej stronie się ustawić. 

Ciekawe, że przy okazji rozmów o zbrodni sprzed 60 lat wielu moich rozmówców wraca do sprawy zamordowania niedawno jednego z mieszkańców Jedwabnego Ryszarda S. 

- To był taki trochę dziwak, ale kulturalny człowiek. Z domu go wyciągnęli, brodę mu podpalili, polali benzyną, wrzucili do stawu, zabili. Powtórzyli dokładnie to, co tu dwa pokolenia wstecz zrobiono z Żydami. A on, jak tamci Żydzi, nic im złego nie zrobił. 

Nienawiści się dziś zrobiło

Janusz Lech Dziedzic: - Dużo tu ludzi zastraszonych. Ojciec, po tym jak udzielił latem zeszłego roku wywiadów o tym, co działo się w Jedwabnem, pojechał gdzieś, postawił rower, wychodzi, a opony przebite, i tak kilka razy. Jak żona została sama z dziećmi - wyjechałem do braci do Stanów - to syna mniejszego ktoś chciał uprowadzić. Jakiś facet koło pięćdziesiątki obserwował szkołę, aż kiedyś do niego podszedł i zaczął go gdzieś prowadzić. Na szczęście zauważyła go wychowawczyni i pobiegła za nimi. Po dwóch tygodniach czekał na syna znowu. Żona go w końcu odnalazła po opisie syna, zawiadomiła komendanta policji, podjechała tam z policjantem, a ten zapytał, jak się nazywa, i go puścił. Nie popatrzył na dokumenty, choć żona prosiła. A on podał, że pracuje w szkole nr 1, niedaleko, i nazywa się Janusz Malinowski. Sprawdziliśmy, nikt taki tam nie pracował. To może być wszystko przypadek, i z tatą, i z moim synem, ale o dziecko się boimy. Odprowadzamy go i przyprowadzamy ze szkoły. 

Dziedzic wrócił z Ameryki przed czasem. Usłyszał od znajomego mieszkańca Jedwabnego: "Ty nie wykrzykuj, bo się już na ciebie szykują". 

- Zarzucają mi - mówi - że jestem obrońcą Żydów, wtedy odpowiadam, że jestem obrońcą prawdy. 

Przechodziłem akurat z rodziną przez rynek - opowiada dalej - a tu ktoś udziela wywiadu. Słyszę, jak kolega syna, 12-latek, wskazuje na operatora i mówi: "Ten najwyższy to jest Żyd". Pytam: "Skąd wiesz?" - "Bo ładnie ubrany i ma kamerę". Ma majątek, znaczy Żyd. Przecież ten chłopak musiał to z domu wynieść. Jak się jechało na targ, a dziecko nalegało, żeby je zabrać, to mówiono w tych stronach: "Nie wezmę cię, bo dzieci to muszą Żydówkę w brodę pocałować przy wjeździe". A jak dziecko nie chciało spać: "Bo cię Żydzi na macę przerobią". Takie było wychowanie dzieci, że straszono je Żydem. Jeszcze po wojnie też. I jak potem taki dzieciak ma szanować inny naród? Jeżeli Polak zrobi coś dobrze, to się wynosimy, a jak źle - to nie nasz. Co zrobić, mamy taki spadek, jaki mamy. Słowo "przepraszam" się należy. A jeśli ci, co mordowali, nie chcą przeprosić, jestem gotów przeprosić za nich, za to, że ziemia, na której się urodziłem, wydała takie bestie. 

Nienawiści się teraz zrobiło od cholery. Za pokutę widać nam Pan Bóg zadał rozmowy o Żydach. Nie ma teraz innego tematu: czy w szpitalu, czy w urzędzie, czy jak pojechałem do gazety dać ogłoszenie, że mam do sprzedania kiszonkę - też tylko o tym ze mną rozmawiali. Niemcy są współwinni, ale chodzi przecież o to, żeby swojej winy nie dawać komuś. Niemcy i tak mają dość na sumieniu. 

- Z jednej strony na odkrywanie prawdy o Jedwabnem jest za późno, bo już wielu świadków nie żyje, z drugiej - za wcześnie, bo jeszcze na straży zafałszowanej pamięci stoi drugie pokolenie, które broni swoich odpowiedzialnych za mord przodków. Wstyd mi za mieszkańców Jedwabnego. Od wcale nie najgłupszej osoby w mieście usłyszałem, że Papież to Żyd. Odpowiedziałem: "No przecież, przecież nie przypadkiem od biskupa w górę każdy nosi jarmułkę". Rzeczpospolita była ojczyzną wielu narodów i to mordowanie było przeciw państwu polskiemu, bo to Polak mordował Polaka, tylko żydowskiego wyznania. Oni tu mieli swój dorobek materialny, kulturowy, a też podatków nie płacili gdzie indziej tylko w Polsce. Ci Żydzi to nie byli "spadochroniarze", którzy się pojawili za czasów sowieckiej okupacji, a od kogoś w mieście niedawno usłyszałem i taką wersję. Wielu zamordowanych pochodziło z rodzin, które tu żyły od kilkuset lat, dłużej niż moja rodzina. Jak czytałem wywiad z rabinem Jacobem Bakerem, myślałem: "On, którego naród pomogliśmy wyniszczyć, jest w stanie z takim sentymentem mówić o Polsce".

Przydałby się autorytet

Niektórzy moi rozmówcy uważają, że ta zbrodnia sprzed lat i dziś byłaby możliwa. 

- Jeszcze prędzej zabiliby tu Żydów, jakby się pojawili - słyszę. - Jeżeli oni mówią, że Żydów wydawali za to, że oni nas wysyłali do Rosji, to trzeba ich zapytać, za co Polak zabijał Polaka. Tych mordów tutaj po wojnie to było dość, strach był za każdym zapadnięciem nocy, że przyjdą, stłuką, zrabują, zabiją. 

- Niemcy nie brali udziału - mówi kto inny. - Podpuścili Polaków, to na pewno, ale części mieszkańców było po drodze z Niemcami. Nie wszystko było narzucane. Część roboty była robiona z przyjemności. Prawda jest tu jedna i tu żadna inna prawda nie może wyjść. Wszyscy starzy mieszkańcy o tym wiedzą. Nie zdarzyło się, by Polak miał od Niemca nieprzyjemności za to, że Żydów nie palił. Natomiast Polacy chodzili po domach, kazali się dołączać i zdarzało się, że przyłożyli komuś, kto z nimi nie chciał iść. 

Słyszę wielekroć, że kara boska spadła na morderców, przytaczane mi są szczegóły. Jednemu obie córki, jeszcze niedorosłe, otruły się na weselu i zmarły, drugiemu trzech synów zostało alkoholikami, dwóch już się zapiło na śmierć. Trzeciego syn jest upośledzony. Często można go spotkać w Łomży na placu, gdzie parkuje się samochody. Czeka, żeby ktoś dał mu złotówkę za przypilnowanie. Ma zniekształcone ręce i krzywe nogi i kiedyś mówi do mnie tak: "Tata Żydom tak" i zrobił ruch przejechania po gardle, "a Boziulka mi rączki tak" - i pokazał swoje krzywe rączki. 

Kilka osób, z którymi umawiałam się przez telefon na rozmowę, prosiło mnie, bym samochodu nie stawiała pod ich domem. O godzinie 21 przemierzam tonące w ciemnościach miasteczko, by dotrzeć do samochodu. Gdy przekręcam kluczyk w drzwiach, podchodzi do mnie mężczyzna koło sześćdziesiątki. - Wyglądałem od czasu do czasu, żeby pani samochodu popilnować. 

- Miałem wtedy rok, więc sam nic nie mogę pamiętać - mówi dalej, zanim zdążyłam go o cokolwiek zapytać. - Ale słyszałem potem, jak nasi mordowali, jak ich dobijali w okolicznych żytach. Jeżeli nie pójdziemy wszyscy razem 10 lipca pod pomnik, to jaki to będzie dla miasta wstyd... 

Ilu jest takich ludzi w Jedwabnem, trudno powiedzieć. To jasne, że przyzwoici ludzie nie są w stanie nikogo sterroryzować. Terroryzują łobuzy. Jak to jednak możliwe, żeby ludzi można było tak zastraszyć 60 lat po tamtym mordzie? 

- Ci, których rodziny brały udział, mają poczucie, że muszą się bronić. Stoją w cieniu, przed kamery telewizji wystawiają innych, ale to oni zastraszają ludzi, sami w strachu, że prawda o zbrodni zostanie ujawniona. Co było po wojnie? Zezwierzęcenie było niesamowite. Jak zabrakło Żydów, to między sobą się mordowali. Było mnóstwo skrytobójczych mordów, rozrachunków między rodzinami, część dotyczyła mienia pożydowskiego.To są wszystko zaszłości z czasów powojennych, strach morderstw między Polakami, który przetrwał do dziś. 

- Byłyśmy kiedyś z siostrą zobaczyć pomnik Żydów, ze dwa lata temu. Była namalowana swastyka. Czytałam tekst o Laudańskich, mordercy chodzą dziś z podniesioną głową. Ciężko żyć teraz w naszym mieście. 

Pytam moją rozmówczynię, czy ludzie myślący tak jak ona nie mogliby pokazać publicznie, że istnieją, założyć na przykład komitetu obchodów 10 lipca. 

- Po co mi się gdzieś włączać? Komitety to krzykacze zawiązują. A ja, kiedy tylko o tym myślę, od razu płaczę. 

- Przydałby się lokalny autorytet, który by powiedział, że z pokorą trzeba przyjąć prawdę, nie czekając na ustalenia, czy Niemców było pięciu, czy sześciu. Należałoby powołać komitet upamiętniający miejsce zbrodni. Jakie by to miało symboliczne znaczenie! 

Pytam mojego rozmówcę, czy nie mógłby sam uczestniczyć w powołaniu takiego komitetu. 

- Czuję się z krwi i kości jedwabianinem i będę nim do końca życia. Poczuwam się do tego, co tu się stało. Ale tu są groby moich rodziców. Ktoś może je zniszczyć.

Gdy sąsiad nie ma imienia – Halina Bortnowska

Książka Jana Grossa "Sąsiedzi" postawiła znak zapytania nad dotychczas wyznawanym przeze mnie poglądem, który można tak streścić: w Polsce istniał (i istnieje) antysemityzm jako społecznie tolerowane zjawisko, ale z faktem zagłady Żydów pod okupacją nie ma to nic wspólnego. To przekonanie stanowiło paradygmat, czyli podstawową, niekwestionowaną zasadę mojego myślenia o stosunkach polsko-żydowskich i historii najnowszej. Teraz paradygmat niewinności rozsypał się. Tak jest z paradygmatami: niezbite fakty, które im przeczą, powodują zniknięcie owych wszechogarniających założeń, ich nagłe wycofanie, tak całkowite, że budzimy się w innym świecie. Nikt tego nie lubi. Jakiż to byłby kłopot dla Anglika nagle przekonać się, że wcale nie mieszka na wyspie! Lepiej do takich odkryć nie dopuszczać.

Nie tylko szmalcownicy

Paradygmat niewinności jest bardzo głęboko zakorzeniony w polskiej wizji historii. W szczególności przyzwyczailiśmy się być niewinni Zagłady Żydów - wszyscy, łącznie z "naszymi antysemitami", którzy nie lubili Żydów, ale przecież ich ratowali, co tym bardziej godne podziwu. Bo trudniej poświęcać się dla nielubianych... Wiem, że naprawdę byli tacy humanitarni antysemici, opisani m.in. w książce Bartoszewskiego "Ten jest z Ojczyzny mojej". No właśnie. Z Ojczyzny byli ci, co ratowali. Szmalcowników skreślamy - to hieny, tylko pozornie współ-Polacy, naprawdę - obcy. To się jeszcze dało zrobić. Czytając książkę Grossa, nie potrafię tak zakwalifikować uczestników pogromu w Jedwabnem. Był to oczywiście pogrom na licencji niemieckiego okupanta, pogrom dozwolony, inspirowany w ramach planowej Zagłady. Jako taki stanowił rzeczywiste w niej uczestnictwo. Do tego pogromu nie mogłoby dojść bez podłoża klasycznego antysemityzmu, podobnego do tego, jaki i dziś odzywa się, ilekroć w polski stół uderzyć. W dotychczasowej debacie wokół książki Grossa za niezwykle ważny - i pogłębiający grozę - uważam głos prof. Krystyny Skarżyńskiej.
Pisze ona: "(...) w świetle wiedzy psychologicznej jest niemal pewne, że nie znalazłoby się wśród mieszkańców Jed-wabnego tak wiele osób gotowych zabijać swoich sąsiadów, gdyby byli przekonani, iż zostaną za to potępieni przez ťswoichŤ. Nawet jeżeli działali pod silną presją hitlerowców. Człowiek zawsze dokonuje bilansu społecznych kosztów i zysków swoich czynów. Jest bardzo prawdopodobne, że mordujący swoich żydowskich sąsiadów mieli poczucie wsparcia u - jak sądzili - podobnie myślących polskich sąsiadów i autorytetów". Skoro tak, to wyznawany także przeze mnie dotąd paradygmat niewinności upadł. Szczęśliwie mam się od kogo uczyć, jak żyć bez niego - metodę wynaleźli już przed laty niemieccy przyjaciele z niemieckiej Akcji Znaków Pokuty. Swego czasu oswoili mnie, gdy w milczeniu obok siebie przesiewaliśmy ziemię śmierci - w Brzezince i w gruzach rozwalonego dywanowym bombardowaniem szpitala w Dreźnie. 

Ściąganie opatrunków

Ale będzie trudno. Do paradygmatu polskiej niewinności przywiązani są po części nawet polscy Żydzi. Kto zechce uczestniczyć w zaległej pokucie, którą określa się jako "samobiczowanie"? Więc model Akcji Znaków Pokuty jest pewnie nieaktualny. Biczować się wypada dyskretnie, podobnie jak pościć i modlić się w skrytości - tylko pod okiem Bożym. Publicznie potrzebna jest prawda. Nie biczowanie, lecz podobnie bolesne ściąganie starych opatrunków, by zbadać, co jest pod nimi: czy tylko blizny, czy nawrót nowotworu?

Przed laty w pewnej rozmowie o pamięci Holocaustu młoda polska Żydówka powiedziała, że chce mieć dzieci, ale żeby to były córki. Syna trzeba by obrzezać: czy starczy mi odwagi, by go tak naznaczyć - może na śmierć? Te słowa zmroziły nas grozą. Ale nie zaprzestaliśmy obrony naszej zbiorowej niewinności. Ona może się bać o swoje przyszłe dziecko, bo w jej pamięci tkwi uraz odziedziczony, przeszłość. Teraz, po książce Grossa, czuję, że jest inaczej, gorzej. Że lęk niosą także dzisiejsze antysemickie hasła i zagrania, które są nie bez związku z Tamtym, że coś się tli, co każe myśleć, że pożar nie jest wykluczony. To, o czym pisze prof. Skarżyńska w związku z Jedwabnem, jest nadal aktualne.
Opowiedziawszy się po stronie argumentu prof. Skarżyńskiej, wracam do komentarza Jacka Żakowskiego przeciw uznaniu zbiorowej odpowiedzialności. Dla Żakowskiego paradygmat zbiorowej niewinności jest zbędny - bo każdy sąsiad (czyli bliźni) ma imię. Winą obciążona jest niepowtarzalna jednostka i jej też przysługuje niewinność, jeśli w zbrodni nie uczestniczy. Każdy sąsiad ma imię. Ale mogę tego imienia nie znać lub o nim zapomnieć. I on, ten sąsiad, może też o moim imieniu-człowieczeństwie za-pomnieć, skreślić je. I przez to w tym przypadku niejako zawiesić czy anulować moralne zakazy obowiązujące w stosunkach z bliźnimi. Z relacji Grossa wiemy, że w Jedwabnem proszono o ocalenie, używając imion sąsiadów. Rzadko skutecznie. Gdy wybucha pogrom, imiona przestają się liczyć. Nie ma też sąsiadów, czyli bliźnich. Tak było nie tylko gdzieś daleko, lecz i w pewnych okolicach i okolicznościach w Polsce. 

Jak żyć bez paradygmatu niewinności?

Pozostaje - sugerowana przez Skarżyńską - aktualna i dziś odpowiedzialność każdego i wszystkich za pamięć o człowieczeństwie każdego, za zachowanie ostrzegawczej pamięci. Pamięci sprzeciwiającej się wielkim kwantyfikatorom, które odczłowieczają. Potrzebna jest praca historyków, obejmująca Jedwabne i inne miejsca, gdzie wiemy już, że było podobnie jak tam, albo nie wiemy i trzeba to sprawdzić. Gdy upadł paradygmat niewinności, przejmuje lęk, że takich miejsc mogło być o wiele więcej, niż dotąd myśleliśmy. Obok pracy odsłaniania historii konieczne jest także działanie skierowane ku ludziom nieodpornym na antysemityzm. Jakie? Generalny kierunek wskazuje prof. Skarżyńska. Muszą wiedzieć, że ze swoim trującym ładunkiem są niepożądani. Fakt, że antysemityzm straszy na całym (prawie) świecie, nie stanowi usprawiedliwienia. Chodzi o ten nasz, polski antysemityzm, a szczególnie o ten jawiący się u ludzi akcentujących swoją polskość, a nie własne imiona.

NR 2  „Nasz Dziennik”

Jedwabne - miasto zadżumionych - Wiesław Jan Wysocki

Sprawa związana z mordem dokonanym w Jedwabnem jest dziś postrzegana na kilku płaszczyznach, które trudno ze sobą pogodzić ze względu na całkowicie różne cele. Dominująca i najbardziej krzykliwa jest płaszczyzna polityczna. I choć wydaje się, że niektórym osobom szczególnie zależy na nagłośnieniu politycznym, to nie ono mnie interesuje. Jest to i kiepski warsztat, i ograne efekty, tylko aktorzy wytrawni. A tak bardzo chciałbym, by w moim kraju prezydent był bardziej politykiem, a mniej pseudo-moralistą, zaś parlamentarzyści nie szukali motywacji dla swoich projektów ustaw w odbiorze tychże poza granicami u możnych tego świata, ale kierowali się racją stanu państwa i interesem jego obywateli. Drugą sferą jest dociekanie prawdy historycznej. Nie jest ono proste, gdy w kwestie faktograficzne wdzierają się politycy ze swoimi doraźnymi racjami. 
Przez wiele lat powojennych wzruszały i poruszały moralnie szkice Zofii Nałkowskiej "Medaliony". Nałkowska pracowała w Komisji Badania Zbrodni Niemieckich i zebrany materiał faktograficzny poddała pisarskiej (oszczędnej zresztą) obróbce. Gdyby jednak komuś na podstawie tych szkiców przyszło dokumentować fragmenty życia w okupowanej Polsce, to bardzo wielu uznałoby tę publikację za jednostronną i tym samym deformującą rzeczywistość. Podobnie rzecz ma się w stosunku do pracy prof. Jana Tomasza Grossa "Sąsiedzi". 

O co tu chodzi

Dziś historyk musi być policjantem, gdyż ma podejmować wszelkie wątki śledztwa, stawiać i analizować hipotezy. Musi być oskarżycielem, by formułować zarzuty; być sędzią, który wyrokuje po rozważeniu wszelkich okoliczności pro i contra, i musi być też obrońcą, który szuka okoliczności i motywów przemawiających na rzecz oskarżonego. Nie wolno mu też zapominać o racjach i szacunku wobec ofiary. Ta konstrukcja procesowa wymaga od historyka obiektywności i umiejętności wieloaspektowego działania. Co więcej, postawienie przez historyka kropki nad przysłowiowym "i" nie kończy sprawy raz na zawsze. Historia jest nauką, żywą, a przez to także konfrontacyjną, nowe fakty mogą przekreślić wcześniejsze ustalenia. Trzeba więc pokory badacza wobec badanej materii. 
Chyba jednak coraz mniej o historię tu chodzi, a o coś innego. Wielokrotnie podnoszony był głos - i to donośny - polityków i "modnych" publicystów o niewyrokowaniu przed wyrokiem sądowym. Śledztwo prowadzone przez Instytut Pamięci Narodowej jeszcze się nie zakończyło. Niezależnie od tego, czy możemy przewidzieć werdykt i ostateczne ustalenia, warto byłoby być konsekwentnym, a poza tym wykazać nieco więcej szacunku instytucjom własnego państwa. Miejmy nadzieję, że do IPN będzie należał głos ostateczny. 
Rabin Michael Schudrich wielce mądrze dostrzega w Jedwabnem szansę pojednania. Prawdziwe pojednanie musi mieć strony i musi być w z a j e m n e, jak to miało miejsce z głośnym: "przebaczamy i prosimy o przebaczenie". Idea pojednania spełni się, gdy w Jedwabnem, oprócz macewy upamiętniającej pomordowanych Żydów, stanie pomnik oddający hołd tamtejszym Polakom, wywiezionym w głąb imperium sowieckiego przez NKWD i - jak wiele wskazuje - przez współpracujących z Sowietami tych właśnie Żydaów. 
Boję się, że tu jest istota prawdy o Jedwabnem i bez obustronnego zrozumienia tego nie będzie ani prawdziwego pojednania, ani też nie będzie pragnienia poznania całej faktografii, a tylko doraźne racje polityczne będą podbijały emocje, resentymenty, stereotypy. 

Fakty społeczne

Wciąż pozostaje daleki od jednoznaczności i zakwalifikowania problem kolaboracji i pochodnych - od narodowego zaprzaństwa do zdrady. Kwestia kolaboracji z okupantem niemieckim nie budzi wątpliwości i jest traktowana jednoznacznie, zarówno w przeszłości przez władze Polski Podziemnej, jak i w powojennych ocenach. Inaczej ma się rzecz w przypadku kolaboracji z okupantem sowieckim, kiedy to nastąpiła wyraźna współpraca szeregu osób i całych środowisk z NKWD i innymi instytucjami sowieckimi, bynajmniej nie tylko Żydów, ale ich chyba dotyka w największej skali. 
Jest to pochodna sytuacji, jaka nastąpiła w drugiej połowie XIX stulecia, gdy na tereny zamieszkałe przez Polaków i różne mniejszości narodowe (nazywane w przeszłości "rodzimymi cudzoziemcami", co dotyczyło też "rodzimych" Żydów), pozostające we względnie dobrej koegzystencji, wlała się masa rosyjskich Żydów tzw. Litwaków, wygnana na zachodnie obrzeża imperium carskiego, a więc na dawne ziemie Rzeczypospolitej. Zachwiali oni nie tylko proporcje ludnościowe, ale byli też elementem obcym cywilizacyjnie, kulturowo, językowo oraz nastawionym prorosyjsko i antypolsko. Dlatego, gdy nadchodzili "swoi" w 1920 r. i 1939 r., budowali bramy powitalne i włączali się do sił represyjnych. Bałamutne są tłumaczenia, że była to postawa samoobronna społeczności żydowskiej. Kłam tej tezie zadaje fakt represjonowania polskich Żydów, spolonizowanych i czujących się obywatelami Rzeczypospolitej - a było ich naprawdę dużo - przez sowieckie władze bezpieczeństwa; byli oni traktowani jako Polacy. A jakie trudności mieli ci Żydzi, którzy przyznali się do obywatelstwa polskiego po słynnej "amnestii" sowieckiej w 1941 r.? 
Drugą stroną tego był udział Żydów w Komunistycznej Partii Polski, partii nie tylko agenturalnej, ale i programowo dążącej do zniszczenia państwowości polskiej; termin "żydokomuna" nie był propagandowym wymysłem, ale odzwierciedleniem faktów społecznych. Schemat ten powielany był przez późniejsze struktury polityczne, zwłaszcza w okresie powojennego 12-lecia (1944-1956), aż stał się stereotypem. 
Jeżeli nie zrozumiemy tych powszechnych urazów polskich wobec społeczności żydowskiej (a w środowiskach lokalnych mogło dochodzić do ich spotęgowania), to znaczy, że nie chcemy znać historii, a tylko uprawiać politykę podżegania. Jeżeli nawet przywołany kontekst nie znajdzie potwierdzenia w Jedwabnem (takiej tezy nie można wykluczyć w postępowaniu badawczym, choć wiele wskazuje na coś wręcz przeciwnego), to nie wolno nikomu obciążać odpowiedzialnością za zbrodnię w Jedwabnem Kościoła w Polsce, ani Narodu i państwa polskiego. 
W tym duchu jednoznacznie wypowiedzieli się Prymas Polski i premier rządu RP. Nie oznacza to wszak obojętności na jakiekolwiek ekscesy wynikające z erozji etosu chrześcijańskiego, co w każdym czasie ma swoje implikacje. 

Wspólnota losu

Wspomniałem o konieczności obustronnej dobrej woli przy pojednaniu; nie mogą być podtrzymywane zarzuty wyssane z palca o polskich obozach koncentracyjnych i wrodzonym antysemityzmie Polaków. Ile razy trzeba udowadniać, że na okupowanych ziemiach państwa polskiego miał miejsce holokaust, gdyż w pierwszej fazie chciano "ostatecznie rozwiązać" problem żydowski i cygański, następnie problem polski. Nazistowskie plany ludobójstwa nie są przecież dziś tajemnicą. Ale pomówienia wywołują urazy; w nawiązaniu do nich mówił z wyrzutem sir Horace Rumbold, ambasador wielkiej Brytanii: "Bardzo mało korzyści przynosi Żydom wybieranie jako przedmiotu krytyki i zemsty jednego kraju, w którym zapewne najmniej ucierpieli". 
Kiedyś, przy okazji omawiania aspektów religijnego i moralnego stosunku polskich Żydów i polskich katolików w czasie II wojny światowej w okupowanej Polsce pozwoliłem sobie na sformułowanie, iż ci ostatni wspólnie ze społecznością żydowską przeżywali cierpienie pierwszych i było im do nich bliżej, niż do poczucia wspólnoty z niemieckimi chrześcijanami. Tezę tę podtrzymuję szczególnie w świetle dzieła "Żegoty" (specjalnej komórki Polskiego Państwa Podziemnego, której zadaniem była pomoc Żydom) i błogosławionej postawy kilkuset tysięcy Polaków, którzy z narażeniem życia swojego i najbliższych ratowali swoich braci Żydów. Robili to także ci, którzy wcześniej nie zawsze byli życzliwi wpływom, zwłaszcza ekonomicznym, społeczności żydowskiej w państwie polskim i uchodzili za antysemitów. Dlatego ze zdumieniem przyjąłem opór, by tych szlachetnych "ratujących jedno życie" upamiętnić imiennie. Nie było dla tego pomnika miejsca vis á vis pomnika Bohaterów Getta w Warszawie, nie było i gdzie indziej... Czy pytanie "dlaczego" nie będzie w tym miejscu niestosowne?! Czy poetyckie kłamstwo Miłosza o karuzeli przy murze getta, usprawiedliwione wprawdzie metaforyką wiersza, będzie stemplem dzielącym dwa światy? Czy będzie powielane oskarżenie "fundamentalistów" o "zbrodnię zaboru ducha" wobec 23 żeńskich i 12 męskich zgromadzeń zakonnych, które w prawie 100 domach zakonnych w całym okupowanym kraju ukrywały Żydów? Postrzeganie Kościoła jako prześladowcy - lub byłego prześladowcy - Żydów ma wiele odcieni, od obojętności i bierności po udział w zbrodni, co w odniesieniu do ratowania dzieci żydowskich jest świadomym wyborem nieprawdy. 
Historia Żydów polskich jest częścią historii Narodu Polskiego, którego stanowili cząstkę ważną i twórczą w krajobrazie naszego życia politycznego, społecznego, kulturalnego i religijnego, a przede wszystkim ekonomicznego. Pomijanie tych wiekowych przecież relacji byłoby półprawdą, podobnie jak widzenie wspólnoty żydowskiej w izolacji od społeczności chrześcijańskiej. Dotyczy to w równym stopniu orientacji historiografii żydowskiej eksponującej wątek martyrologiczny i apologetyczny, i uwypuklającej niesprawiedliwości i zbrodnie popełnione na Żydach. Czyżby ze swoich dziejów naród żydowski nie wyniósł li tylko instrumentu tortur, jakim sam był poddany, a dziedzictwem przejętym z Europy nie był ekstrakt Babilonu? Wszak przyszłość nie powinna być projekcją resentymentów Żydów, tych samych, jakie im przypisywano. Wszak - jak twierdzi Alain Besaneon - w ostatnich dwu wiekach nie było przedsięwzięcia ludzkiego - dobrego lub złego - w które by naród żydowski nie wniósł swojego wkładu. 

To nie nasz Naród – Maciej Walaszczyk

Wymordowanie żydowskich sąsiadów nie zostało dokonane w imieniu naszego Narodu - uznał IPN. Wczoraj szef Instytutu Leon Kieres uzgodnił z kolegium tekst oświadczenia w sprawie mordu Żydów w Jedwabnem. "Dramat wydarzeń w Jedwabnem nie może być podstawą do krzywdzących uogólnień w ocenie postaw Polaków w czasie tragicznych lat II wojny światowej" - czytamy w oświadczeniu IPN. 
"Instytut kieruje się przekonaniem, że wymordowanie żydowskich sąsiadów nie zostało dokonane w imieniu naszego Narodu. Instytut Pamięci Narodowej uczyni wszystko, aby ustalić prawdę" - zapewnia szef IPN. 
Śledztwo w sprawie mordu Żydów w Jedwabnem zostało podjęte po raz trzeci w ostatnim czasie, natychmiast po ukazaniu się książki Jana Grossa pt. "Sąsiedzi", zawierającej stwierdzenie, że dopuścili się tego wyłącznie polscy mieszkańcy tej miejscowości bez współdziałania z niemieckimi formacjami SS, policji i żandarmerii. 
Instytut zwrócił się w związku z tym do wszystkich mieszkańców Jedwabnego i okolic, aby zgłaszali się jako świadkowie. Jak informuje IPN, przesłuchiwane w tej sprawie są również inne osoby i badane źródła, które pozwolą na ustalenie przebiegu zdarzeń. Za pośrednictwem rabina Warszawy Michela Schuldricha podjęto starania, by uzyskać relacje od żyjących krewnych ofiar zbrodni i poinformować ich o przysługujących im prawach pokrzywdzonych. Zgłosiła się już pierwsza osoba mieszkająca w USA, która podała nazwiska 26 ofiar zamordowanych w Jedwabnem. Informacja ta została wprowadzona do opracowywanej obecnie komputerowej bazy osób zamordowanych w Jedwabnem. Powstanie również komputerowa baza danych o sprawcach oraz o przebiegu zbrodni. Po zakończeniu śledztwa IPN opublikuje książkę zawierającą wszystkie relacje świadków dotyczących zajść w Jedwabnem, w lipcu 1941 r. Instytut przeszukuje również niemieckie archiwa w celu odnalezienia filmu propagandowego nakręconego przez Niemców w trakcie tych wydarzeń. 
Jest to o tyle ważne, że dotychczasowe oskarżenia Polaków o dokonanie zbrodni stały się już w niektórych środowiskach oficjalną wykładnią historii. Na początek kwietnia zapowiedziana została amerykańska premiera publikacji Jana Grossa. Ten - jak sam przyznał - nie weryfikował wszystkich dokumentów i danych. Sam nie przyjechał nawet do Jedwabnego, a cały "materiał dowodowy" oparł na relacji jednego z ocalałych Żydów. Mimo licznych kontrowersji Aleksander Kwaśniewski zapowiedział przeprosiny w imieniu Polski. Jak sam przyznał, swój sąd o sprawie wyrobił sobie na podstawie - jak się okazuje nierzetelnej - książki Grossa. 

Napiszemy historię od nowa? – Piotr Sosiński

Profesor Jan Tomasz Gross ma ostatnio niezwykle pracowite dni. Podróżując po Polsce, promuje książkę "Sąsiedzi", wokół której toczy się głośny spór publicystów, historyków i polityków. Choć niektórzy sądzą, że sporu nie ma, bo tak naprawdę "role zostały rozdane" jeszcze przed wydaniem książki... 
Całodniową wizytę prof. Grossa we Wrocławiu kończy spotkanie w remontowanej synagodze "Pod białym bocianem", wokół której skupiona jest lokalna gmina żydowska. Z powodu niskiej frekwencji wystąpienie przeniesione zostaje do gminnej świetlicy. 
Na sali obecni są głównie ludzie starsi, z tyłu siedzi grupka młodzieży. Wśród zebranych znajdują się przede wszystkim członkowie gminy. Spotkanie nie było nagłaśniane, ma więc charakter "środowiskowy". 

Historia opowiedziana przez socjologa

Gross przedsta wia się jako socjolog (dzień później wrocławskie dzienniki mylnie nazwą go historykiem). Wyjechał z Polski w 1969 roku. Na zajęcie się "sprawą Jedwabnego" zdecydował się po odnalezieniu w Żydowskim Instytucie Historycznym relacji Szmula Wasersztajna - świadka zdarzeń z 10 lipca 1941 roku, oraz po nawiązaniu kontaktu z córką właściciela stodoły, w której dokonano spalenia Żydów. 
Omawiając książkę "Sąsiedzi", Gross przedstawia źródła swojej wiedzy o pogromie: akta sprawy przeprowadzonego w 1949 roku stalinowskiego procesu 22 Polaków oraz zeznania dwóch żyjących świadków zbrodni - jeden z nich mieszka w Izraelu, drugi w Argentynie. O samym zdarzeniu mówi niewiele, nie rekonstruuje szczegółów zajść, skupia się raczej na tle historycznym - początku wojny niemiecko-sowieckiej, eskalacji przemocy na Białostocczyźnie. Mord w Jedwabnem nazywa epilogiem spazmu gwałtów. 
- Czy był inspirowany przez Niemców? 
- Nie! Jedynie kilku z nich przyjechało z Łomży samochodem osobowym, aby filmować lub fotografować pogrom. Nie ma co do tego wątpliwości - Gross powtarza, że "Sąsiedzi" zostali napisani na podstawie dokumentów historycznych. Mówi beznamiętnie, robi długie przerwy, zna przecież prawdę... 

Duchowni też są winni

- A co z polskim duchowieństwem? 
- Gdy w Jedwabnem 25 czerwca 1941 roku zostaje pobitych kilku Żydów, miejscowy ksiądz zwraca się do polskich parafian: "Nie róbcie tego, to zrobią Niemcy". Gross nie wspomina ani słowem o negatywnej weryfikacji tej relacji przez dziennikarzy KAI. 
Przytacza też nową informację, powołując się na ks. M. Czajkowskiego. Otóż w trakcie pogromu ksiądz stał w bramie kościoła - nie reagował, przyglądał się zbrodni. 
A co z łomżyńskim biskupem Stanisławem Łukomskim? Tutaj autor zgadza się, że w książce mógł pomylić się, opisując przyjęcie przez przełożonego diecezji, w lipcu 1941, delegacji jedwabińskich Żydów i otrzymanie od nich lichtarzy w zamian za ochronę. KAI udowodniła, że biskup w tym czasie ukrywał się poza Łomżą. 
- Może dali te lichtarze nie jemu, tylko temu, kto otworzył drzwi biskupiej siedziby? Biskupa mogło tam nie być, ale jakiś kontakt został nawiązany - Gross sugeruje uznanie przez Żydów innej osoby za biskupa! 

To Polacy kolaborowali z NKWD

Pytanie z sali: Czy ludzie w Jedwabnem mówili przez te lata jawnie o pogromie? 
Odpowiedź: A o czym innym mieli mówić, że się krowa ocieliła? 
Następny głos: Co było przyczyną pogromu? 
Odpowiedź: Nie wiem. Nie umiem odnaleźć kontekstu, przyczyn tych zdarzeń. W Jedwabnem brak szczególnego nasilenia sowiecko-żydowskiej kolaboracji, są za to objawy nasilonej współpracy sowiecko-polskiej! 
Gross badał tę sprawę. Według niego, agenci NKWD, którzy w latach 1939-41 denuncjowali na tym terenie "wrogów ludu", to Polacy. 
- Byli oni werbowani szczególnie wśród członków ruchu oporu, latem można jeszcze mieszkać w lesie, ale zimą już nie, więc zostawali agentami w zamian za darowanie win. 

Polska - odwieczny prześladowca Żydów

Niewielka grupa zebranych w świetlicy zaczyna stawiać Polakom poważne zarzuty. 
Głos prowadzącego spotkanie: Zabicie Żyda przez kilka wieków było bezkarne, nie groziła za to kara. Zmieniło się to od momentu powstania państwa Izrael w 1948 roku. 
Gross nie zaprzecza tej kłamliwej wypowiedzi. Słucha, przytakuje. 
Mówi starsza pani: Oni odkryli, że Żydzi są bezbronni, no i nie są chrześcijanami, więc odżył czynnik irracjonalny! 

Sala pulsuje

Mówi członek gminy: Takich pogromów było znacznie więcej, były już w 1939! Teraz historycy będą ich szukać. 
Wiceprzewodniczący gminy: Przepraszanie za to przez prezydenta Kwaśniewskiego jest bez sensu, za coś takiego w ogóle nie da się przeprosić! 
Gross komentuje społeczny rezonans swojej książki: To jest bardzo dobre, to proces oczyszczenia... 
Pytanie: Dlaczego Polacy nie reagowali na likwidację getta warszawskiego? W stolicy był przecież sztab Armii Krajowej, Delegatura Rządu. Dlaczego nie ruszono palcem, by uniemożliwić transport 300 tysięcy Żydów? 
Gross nie odpowiada. Nie wie? Nie zna historii terroru wobec mieszkańców Polski? Nie wie, że jakikolwiek opór równy był samobójstwu? 
Mówi do zebranych: Całą historię okupacji należy napisać na nowo! 
Zebrani przytakują. 
Głos z sali: Holokaust trwa dalej, szkody nie zostały naprawione. 

Odkrywca historycznej prawdy

Gross podsumowuje omawianie książki: Są do niej pretensje, że jest eseistyczna, że ma braki warsztatowe, że nie ujawnia źródeł niemieckich, ale żaden z tych zarzutów nie jest poważny. 

Spotkanie zbliża się ku końcowi

Głos zabiera starsza pani: Musimy jednak pamiętać o postawie duchowieństwa, które przechowywało ukrywające się dzieci żydowskie. One nie musiały zostawać chrześcijanami, po wojnie dawano im wolną drogę. Popatrzmy też na Papieża, który przyjaźnił się wtedy z Żydami, to taki dobry człowiek... 
To wyjątkowa na tym spotkaniu wypowiedź, wkrótce zresztą przerwana. 
W sali panuje ciężka atmosfera, w głosach nie ma cienia wątpliwości co do polskich win. Gross słucha, jest zadowolony. 
- Dyskusję o roli Polaków w zagładzie Żydów chciał rozpocząć kilkanaście lat temu eseista, Błoński - przypomina. - Został zakrzyczany, ale teraz już się jej nie uciszy. 
Skupieni w końcu sali młodzi członkowie gminy żydowskiej słuchają uważnie. Kiedy padają głosy złości i zarzutów, stają się podrażnieni. Czy będą chcieli zająć się pisaniem tej nowej wersji historii z bezkarnie mordującymi niewinnych ludzi i kolaborującymi z NKWD Polakami, z obojętnie przyglądającymi się zbrodniom, katolickimi duchownymi? Czy zamienią opis Narodu, który przez wieki z tolerancją gościł ich przodków, w karykaturę ich kata? Oby nie dali się zwieść pokusom "nowych historyków". 

Jedwabnym szlakiem kłamstw – Waldemar Moszkowski

Rozmowa z historykiem Leszkiem Żebrowskim 

Od miesięcy trwa dyskusja na temat tego, co wydarzyło się w Jedwabnem. Jakie wnioski może wyciągnąć z niej przeciętny czytelnik prasy?

- Jest to dyskusja wielowątkowa, poruszane są różne płaszczyzny: historyczna, polityczna, teologiczna, moralna, a nawet finansowa. Najmniej dostrzec w niej można analizy historycznej. Po prostu większość publicystów przyjęła książkę prof. Grossa "Sąsiedzi" jak prawdę objawioną. Każdy, kto usiłuje coś sprawdzić, zanegować, porównać, jest na z góry przegranej pozycji. Prof. Gross na różnych spotkaniach ignoruje to wszystko, co nie pasuje do jego głównej tezy, że to Polacy (w swojej masie) byli współsprawcami holokaustu. Jeszcze dalej idą jego zwolennicy - wystarczy poczytać to, co wypisuje np. taki "znawca" jak red. Jerzy Sławomir Mac w tygodniku "Wprost". Niestety, do tej dyskusji wtrącili się także politycy, którzy opierają się głównie na doniesieniach prasowych. I choć śledztwo trwa, sprawa wydaje się być już zamknięta. 
W publikacjach obcojęzycznych jest na ogół jeszcze gorzej (choć, trzeba przyznać, że niektóre wspominają jednak o nagonce na mieszkańców Jedwabnego, a nawet cytują opinie prof. Tomasza Strzembosza, czyli stoją o niebo wyżej niż większość polskich publicystów. Natomiast są też pospolite kalumnie, np. Abrahama Brumberga w "Times Literary Supplement", które nawet dla Jana Nowaka-Jeziorańskiego były nie do przyjęcia) - tam dyskusja nie jest niczym skrępowana. 
Książka Grossa jest reklamowana niezwykle intensywnie od kilku miesięcy. Prestiżowe wydawnictwo uniwersyteckie Princeton (a w ślad za nim różne księgarnie internetowe) zamieściło taką o niej informację: "Pewnego dnia latem 1941 roku połowa polskiego miasta Jedwabne zamordowała drugą połowę. 1.600 mężczyzn, kobiet i dzieci - wszystkich, z wyjątkiem siedmiu Żydów w mieście". Gross też powtarza tę tezę kilkakrotnie w anglojęzycznym wprowadzeniu do "Sąsiadów", które jest już dostępne na stronie internetowej Princeton University Press (wraz z rozdziałem, w którym opisuje szczegóły mordu 10 lipca 1941 r.). 
Przecież to oczywista nieprawda! Czyżby tam jeden statystyczny Polak zamordował jednego Żyda? To nic, że w Jedwabnem mieszkało nieco ponad 2.000 ludzi, z tego Żydzi stanowili ok. 40 proc. populacji. (Gross wprawdzie twierdzi, nie wiadomo na jakiej podstawie, że aż "sześćdziesiąt kilka procent to byli Żydzi"). Pamiętajmy ponadto, że część z nich jednak uciekła razem z Sowietami w czerwcu 1941 r., część zginęła później w getcie w Łomży, inni w okolicznych egzekucjach z rąk Niemców. 

Nagłaśniani autorzy publikacji na temat Jedwabnego prześcigają się w luźnej konfabulacji wydarzeń. Pojawiały się stronnicze a nawet kłamliwe relacje...

- Wprost sensacyjne informacje zawarte są w "księdze pamiątkowej" Jedwabnego, wydanej w 1980 r. Można tam wyczytać, że cieśla Izrael Grądowski 10 lipca 1941 r. "wraz z rodziną pobiegł do kościoła katolickiego, padł do stóp księdza i poprosił o przejście na chrześcijaństwo, aby ratować życie. Ten człowiek zwrócił się przeciwko własnym ludziom. Około 125 Żydów szczęśliwie schowało się lub uciekło przed spaleniem żywcem. Nowy chrześcijanin powiedział gojom, gdzie znajdowała się ich kryjówka. Jednakże po tym strasznym dniu horroru złość gojów przeciwko naszym ludziom opadła. Wysłali ich do ciężkiej pracy, znieważali ich, ale ich nie zabili". 
Jest to o tyle niedorzeczne, że nie można przyjąć chrześcijaństwa w jednej chwili. Grądowski ukrywał się później u Wyrzykowskich (razem ze Szmulem Wasersztejnem), chrzest przyjął dopiero po wojnie i przybrał imię Józef. W relacjach żydowskich o nim widać przede wszystkim nienawiść z powodu przyjęcia przez niego chrześcijaństwa (bo "sprofanował imię Boże"). W Jedwabnem zginęła jego żona i dzieci. On sam zamieszkał po wojnie w tej miejscowości. Jego "historia" może być dodatkowym przyczynkiem do wiarygodności relacji żydowskich, które teraz mamy afirmować bez zastrzeżeń... 
Różne grupki Żydów ukrywały się w okolicznych wsiach, niektórzy z nich później zginęli, inni przeżyli okupację niemiecką. Znamy przecież nawet niektóre nazwiska tych, którzy przeżyli: Całka Migdał, Ryvka Fogel, Wiktor Nieławicki, Janek Neumark (w Australii, gdzie niedawno zmarł, mieszkał pod nazwiskiem Bienstein), Herschel Piekarz, który tego dnia przebywał poza miastem (po wojnie Baker). 
Inni Żydzi z Jedwabnego pojawili się jako świadkowie w dochodzeniach, prowadzonych przez Niemców od lat 50. Zeznawali wówczas, że zbrodni dokonali Niemcy. Nie jest więc prawdą, że przeżyło wyłącznie siedmiu Żydów. 
Zbierając informacje do historii Jedwabnego, natknąłem się na relacje osób, zamieszkujących podczas wojny w sąsiedztwie tego miasteczka, które twierdziły, że w ich domach i w kryjówkach przeżyło od kilku do kilkunastu Żydów (oczywiście, nie musieli to być Żydzi tylko z Jedwabnego). Te osoby nie miały jednak na to żadnych dowodów, nigdy też nie występowały o zaszczyty z Yad Vashem. Ale niektóre przypadki udało mi się potwierdzić, i to nie byle jakie: są to notarialne zeznania ocalonych, składane po wojnie... w procesach sądowych, wytaczanych żołnierzom niepodległościowego podziemia. Jednemu z nich uratowało to życie - był wprawdzie "bandytą z NSZ", skazanym wielokrotnie na karę śmierci, ale fakt, że ukrywał kilku Żydów i wielu innym pomagał (dostarczając im bezinteresownie żywność), sędziowie uznali za "okoliczność łagodzącą". Ostatecznie otrzymał wyrok "zaledwie" dożywotniego więzienia. 
Zresztą - pojawia się tu następne zagadnienie: w całym "rejonie jedwabieńskim" (była to jednostka administracyjna wprowadzona przez Sowietów), składającym się ze 161 miejscowości, we wrześniu 1940 r. mieszkało około 1.400 Żydów; w tym w Jedwabnem, Radziłowie i Wiźnie. Sumując relacje żydowskie (a Gross chce, abyśmy je afirmowali, czyli przyjmowali całkowicie bezkrytycznie), w tym rejonie miało zginąć kilka razy więcej Żydów niż ich tam mieszkało przed wybuchem wojny niemiecko-sowieckiej. 
Ci, którzy zawzięcie "dyskutują" o tym, co się stało w Jedwabnem, nie znają materiałów śledztwa z 1949 r., wszystkich istniejących na ten temat dokumentów i relacji. Poszukiwania dokumentów niemieckich rozpoczęły się - niestety - dopiero teraz. Ponadto dokumenty niemieckie są rozproszone, znajdują się przecież nie tylko w Niemczech. Wygląda na to, że wyrok polityczny i moralny i tak już zapadł. 

Jak w świetle dokumentów wygląda teza Grossa, że Niemców nie było w Jedwabnem, a "ludność miejscowa, bezpośrednio biorąca udział w mordowaniu Żydów, robiła to na własne życzenie"?

- Gross sprowadził udział Niemców do rozważania zagadnienia, czy mogły tam być jednostki tzw. Einsatzgruppen. Nie badając żadnych archiwów niemieckich (bo oparł się wyłącznie na opracowaniu Yitzaka Arada, Shmuela Krakowskiego i Shmuela Spectora "The Einsatzgruppen Reports", które zawierają wyłącznie fragmenty raportów), autorytatywnie stwierdził, że "w codziennych raportach Grup Specjalnych SS z frontu wschodniego (...) nie ma wzmianki o Jedwabnem". Ponadto uznał (nie wiadomo, na jakiej podstawie), że "Einsatzgruppe B, w której sektorze działania znajdowały się Łomża i Jedwabne, 10 lipca była już gdzieś w okolicy Mińska" (Białoruskiego - LŻ). Nie jest to prawdą, albowiem jednostki tyłowe i pomocnicze EG działały na tym terenie aż do sierpnia 1941 r. 
Ale nie w tym rzecz, bo niechcący Gross może mieć w tym przypadku rację. W tej zbrodni nie musiały brać udziału EG. Jeden z historyków zachodnich, zajmujących się problematyką holokaustu na tym obszarze, napisał: "Egzekucje, których dokonywały lokalne jednostki Gestapo, SD, Wehrmachtu oraz policja porządkowa (...) były inicjowane przez oficerów lokalnych jednostek, a nie przez centralę w Berlinie. Dowódca Einsatzgruppe A, generał brygady SS Franz Stahlecker i major SS, Sandberger, wyrazili zgodę na tę 'akcję', a Himmler i Reinhard Heydrich, którzy zgodnie z raportem znajdowali się w tym rejonie, już po fakcie także ją zaakceptowali". 
Dlatego poszukiwania raportów EG mogą być całkowicie bezskuteczne. Ostatnio wypowiadał się zresztą na ten temat Heinz-Ludger Borgert (kierownik oddziału Archiwum Federalnego w Ludwigsburgu). Uważa on, że mogły to być oddziały specjalne, złożone z lokalnych jednostek Gestapo z Prus Wschodnich. Ich dokumenty (jeśli w ogóle były sporządzone), mogą być w Niemczech (ale nie w zespołach EG!), ale jest też prawdopodobne, że znajdują się w... Moskwie (lub gdzieś w Rosji). 
Jest jeszcze jeden wątek tej sprawy, w ogóle nie uwzględniany przez historyków, przyjmujących bezkrytycznie "ustalenia" Grossa, a także przez publicystów (ci jednak mogą tego nie wiedzieć). Otóż zarówno z materiałów procesowych (w tym nawet z aktu oskarżenia) oraz z relacji świadków (w tym świadków żydowskich) wynika, że część Żydów z Jedwabnego została rozstrzelana. Rozstrzeliwano także tych, którzy próbowali uciekać ze stodoły. Kto więc do nich strzelał, jeśli - jak twierdzi Gross - Niemcy jakoby wyłącznie kręcili film i robili zdjęcia? Trudno bowiem nie odróżnić "strzelania" aparatem filmowym od salw karabinów. 

Czy można było spodziewać się takiego - właściwie jednostronnego - przebiegu dyskusji?

- Oczywiście, że to można było przewidzieć. Przecież ta dyskusja trwa tak naprawdę od bardzo dawna. Wystarczy sięgnąć do świetnego opracowania Tadeusza Radzika "Stosunki polsko-żydowskie w Stanach Zjednoczonych Ameryki w latach 1918-1921" (Lublin 1988). Autor na podstawie rzetelnych danych źródłowych pokazał, jaka była w świecie histeria w momencie powstawania niepodległego państwa polskiego w tamtym okresie. Zamieszczano w gazetach fotografie drastycznych pogromów ludności żydowskiej, jak się później okazało - były to fotografie pogromów z carskiej Rosji! Polakom przypisano wówczas nawet dokonanie pogromu w Kiszyniowie, który miał miejsce w 1903 r. 
Ta metoda przyjęła się zresztą także w czasach nam bliższych. Mało kto już zapewne pamięta, że ilustracją do artykułu prof. Krystyny Kersten o pogromie kieleckim, opublikowanego w "Polityce" (8.06.1996 r.) pt. "Ręka Polaka", było zdjęcie z Kowna z końca czerwca 1941 r. Trudno tu mówić o przypadku, bo zdjęcie było odpowiednio spreparowane. Z oryginału (opublikowanego m.in. w albumie: "A Century of Ambivalence. The Jews of Russia and the Soviet Union 1881 to the Present" oraz w "The Pictorial History of the Holocaust") wycięto fragment, na którym na pierwszym planie było widać gestapowca! Zresztą, w tle tego zdjęcia także widać licznych, umundurowanych Niemców. 
Warto przypomnieć także dyskusję, jaką rozpoczęła "Gazeta Wyborcza" w 1994 r., przed 50. rocznicą Powstania Warszawskiego. Tam też przedstawiono nam "ustalenia" Michała Cichego, z których miało wynikać, że powstańcy warszawscy zamordowali "mnóstwo" Żydów. Przy okazji okazało się, że niektórzy historycy żydowscy twierdzą, że Polacy w powstaniu "zabili więcej Żydów niż Niemców". W tymże powstaniu zginęło ok. 10 tys. Niemców, ok. 6 tys. uznano za zaginionych. Czyli z rąk polskich padło wtedy ponad 16 tys. Żydów? Okazało się, że w niektórych środowiskach cel uświęca środki: fałszywe cytaty, wymowne przemilczenia, naciągane argumenty. To wszystko wyszło na jaw i wówczas "Gazeta Wyborcza" zamknęła "dyskusję". 

Prof. Gross napisał, że Niemcy w Jedwabnem kręcili film. Czy jest szansa, że historycy go odnajdą?

- Ten rzekomy film, to wielkie nieporozumienie. Jest to świetny przykład manipulacji informacyjnej. Zobaczmy, co o tym napisał sam Gross: "Wiktor Nieławicki (...), który uratował się z pogromu i później był w polskiej partyzantce, ukrywając swoje żydowskie pochodzenie, wrócił w te okolice wraz z dwoma kolegami z oddziału w 1944 roku. Pewnego dnia natknęli się na drogowskaz z napisem Jedwabne i jeden z jego towarzyszy, zastanowiwszy się chwilę, przypomniał sobie, że zna tę nazwę z niemieckiej kroniki filmowej oglądanej w Warszawie, w której pokazywano jak Polacy mordowali Żydów w odruchu 'słusznego gniewu'. (...) Tak więc nie wykluczone, że ten pogrom będziemy mogli jeszcze kiedyś zobaczyć na ekranie". ("Sąsiedzi", s. 17). W tym miejscu Gross nie twierdził jeszcze kategorycznie, że taki film powstał. Jednak dalej (na s. 56) napisał zupełnie inaczej: "(...) udział Niemców 10 lipca 1941 roku ograniczył się przede wszystkim do robienia fotografii i, jak już wspomniałem, filmowania przebiegu wydarzeń". 
Nikt spokojnie nie dokonał analizy tych "rewelacji". Przecież w 1944 roku Jedwabne (i okolica) znajdowały się jeszcze pod okupacją niemiecką, zatem Nieławicki i jego towarzysze nie mogli znaleźć się w tym czasie w pobliżu tej miejscowości! Ponadto, gdyby taka kronika niemiecka z materiałem filmowym z Jedwabnego była wyświetlana w Warszawie (w l. 1941-42?), to zachowało się wyjątkowo dużo różnych wspomnień, kronik, a także dokumentów i prasy konspiracyjnej, w których taki fakt byłby nie tylko zarejestrowany, ale szczegółowo opisany. Tymczasem nic takiego tam nie ma, choć odnotowane są z tego okresu często bardzo drobne wydarzenia. 
Legenda filmu z Jedwabnego nabrała już jakiegoś mistycznego wymiaru: publicyści i politycy traktują to jako oczywisty fakt! Jan Nowak-Jeziorański w "Gazecie Wyborczej" (12 marca br.) ostrzega, że działania polityczno-moralne w tej sprawie powinny być podjęte natychmiast, czyli jeszcze przed zakończeniem śledztwa i ustaleniem stanu faktycznego. Nowak-Jeziorański pisze bowiem tak: "Zanosi się niestety na to, że nie tylko cała Polska, ale cały świat może stać się naocznym świadkiem tragedii, która rozegrała się 60 lat temu. Masakrę filmowały i fotografowały od samego początku niemieckie ekipy. (...) film jest obecnie poszukiwany w archiwach Propaganda-Amt oraz SS i gestapo (...). Zachodzi więc duże prawdopodobieństwo, że film znajdzie się na ekranach telewizji całego świata, zanim zakończone zostaną w Polsce dochodzenia". 
Mamy tu niewątpliwie do czynienia z popularnym "faktem Grossowym". Jeśli Gross coś napisał, to musi być prawda. 

Ale czy taki film mógłby zostać przedstawiony jako dowód w sprawie Jedwabnego?

- Oczywiście. Dowodem jest wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy. Trzeba natomiast pamiętać, że Niemcy - jeśli robili tam zdjęcia, (co jest bardzo prawdopodobne) - mieli w tym określony cel. Taka dokumentacja mogłaby przyczynić się np. do identyfikacji osób tam będących, ich liczby, w ogóle udziału Polaków. Ale też byłaby zaprzeczeniem tezy Grossa, którą ostatnio uporczywie powtarza, że Niemców tam nie było w ogóle, co jest zresztą sprzeczne z zeznaniami nawet świadków żydowskich. 
Warto zauważyć, że Niemcy kręcili też filmy i robili zdjęcia w gettach. Po ich odpowiednim spreparowaniu można byłoby "udowodnić", że rola Niemców w likwidacji Żydów była całkowicie bierna, np. taka, jak według Grossa w Jedwabnem... 

Prof. Tomasz Szarota stwierdził, że "Polacy w Jedwabnem byli także sprawcami holokaustu", a "Gross swoimi publikacjami zmusił nas do zmiany poglądów na temat postaw Polaków w czasie II wojny i to jest jego niepodważalna zasługa". Równocześnie w tym samym akapicie prof. Szarota zastrzega się: "mam wrażenie, że (Gross) pisał 'Sąsiadów' zbyt pospiesznie i badał sprawę Jedwabnego nazbyt powierzchownie, żebyśmy mogli zrozumieć, co się tam stało naprawdę" ("GW", 18-19.11.2000, "Diabelskie szczegóły", rozmawia Jacek Żakowski). Pojawia się pytanie, czy produkt Grossa ma wartość bardziej polityczną niż historyczną? Jak z punktu widzenia historyka ocenia Pan takie wypowiedzi prof. Szaroty?

- To, co się dzieje wokół książki Grossa, można określić słowem: histeria. Prof. Tomasz Szarota, który przecież w ogóle nie zanegował głównej tezy Grossa, że Polacy byli "sprawcami holokaustu" - spotkał się z reakcją, której nie przewidział i zapłacił wysoką cenę. Z tego wynika, że Grossa w ogóle nie wolno krytykować! A jest to książka, w której zawarte są liczne błędy, a nawet oczywiste kłamstwa. Autor przywołuje na przykład źródła (podając strony), w których nie ma podawanych przez niego informacji, lub są zupełnie inne. Niektóre źródła "kaleczy" w ten sposób, że opuszczając rzeczy istotne, zmienia całkowicie wymowę cytatu. 

Czy mógłby Pan podać jakieś przykłady?

- Oczywiście. Gross przywołuje np. maszynopis pracy doktorskiej Tadeusza Frączka o powojennym podziemiu na Białostocczyźnie, podaje strony, na których rzekomo są opisy "egzekucji na Żydach, komunistach i innych osobach". Niektóre z nich w ogóle nie zawierają takich informacji, na innych zaś są takie opisy, ale pochodzące z raportów UB, czyli wymagają one solidnego sprawdzenia. 
Gross powołuje się też na relację z 1962 r. Aleksandra Wyrzykowskiego (który wraz z żoną ukrywał Żydów z Jedwabnego), cytując nawet obszerny fragment. Pomija jednak z jego zeznania część zasadniczą: "Mieszkaliśmy wtedy w Janczewku, w powiecie łomżyńskim. Niedaleko nas w miasteczku Jedwabne Niemcy przy pomocy niektórych Polaków w roku 1942 spalili żywcem 1.600 Żydów". (Oczywiście, chodzi o rok 1941). Pominął to dlatego, że Wyrzykowski pisze wprost o podstawowej roli Niemców! 
Nie jest też prawdą, że Wyrzykowscy przechowywali siedmiu Żydów, było ich bowiem dziewięcioro. Jeden z nich - stary i ciężko chory - zmarł w trakcie ukrywania się. W kryjówce urodziło się też dziecko. Wyrzykowski napisał o nim: "było ono zdrowe i zdolne do życia. Lecz, niestety, dziecko mogło zdradzić kryjówkę. Wśród tej gromadki biedaków zapadła decyzja, by dziecko zlikwidować". 
Inny przykład: Gross cytuje następujący fragment okupacyjnego dziennika dr. Zygmunta Klukowskiego (dotyczącego Zamojszczyzny): "Chłopi w obawie przed represjami wyłapują Żydów po wsiach i przywożą do miasta albo nieraz wprost na miejscu zabijają". Nie cytuje jednak, co było tego przyczyną, a o tym Klukowski przecież napisał: "(...) w okolicy wciąż odbywają się różne obławy, łapanki, egzekucje itp. Napady są tak częste, że trudno nawet prowadzić ich ewidencję. (...) Wśród "bandytów" sporo jest Żydów". Jeśli zdanie cytowane przez Grossa czytamy z fragmentem je poprzedzającym, to sens całości jest zupełnie inny. Błędy i kłamstwa Grossa można wyliczać w nieskończoność. Stosując takie "metody badawcze", można udowodnić dosłownie wszystko, nawet to, że ziemia jest płaska. 

Publicystka "Gazety Wyborczej", Anna Bikont twierdzi: "Przy wielu opisach rekwirowania majątku, zabierania na wywózkę, rewizji nie pojawiają się wcale ci teoretycznie wszechobecni Żydzi. Skąd jednak tyle zdań ogólnych o dominującej roli Żydów? Wydaje mi się, że tamte relacje nie były wcale przekazywane ze świadomą intencją dawania fałszywego świadectwa. Przeciwnie, odzwierciedlają one subiektywną rzeczywistość mieszkańców tych terenów" (Anna Bikont, My z Jedwabnego, "GW" 10-11.03.2001). Czy rzeczywiście nie ma takich źródeł z Jedwabnego?

- Ależ są! W dodatku to źródła, które powinien znać Gross, choć twierdzi, że ich nie ma. Uchodzi on przecież za znawcę ankiet zebranych przez Referat Historyczny Biura Dokumentów jeszcze podczas wojny oraz opracowań powiatowych, sporządzonych później w Ośrodku Studiów w Londynie, którym kierował prof. Wiktor Sukiennicki. Gross w swej książce skrzętnie je pominął. Wystarczy zajrzeć do ankiet Mariana Łojewskiego, Józefa Rybickiego, Tadeusza Kiełczewskiego... 
Ponadto - takie przekazy z tamtych czasów są powszechne, nie dotyczą tylko Jedwabnego i najbliższej okolicy. Ten sam schemat powtarza się na całych Kresach, zajętych przez Sowietów. Co więcej, są świadectwa Żydów, którzy wcale nie negują kolaboracji z Sowietami, lecz ją opisują, nawet ze szczegółami. Niektórzy tym się chwalą. 

Czy to możliwe? Jak można chwalić się kolaboracją z Sowietami?

- Oczywiście, że można. Osławiona Yaffa Eliach, opisując sytuację w Ejszyszkach w tym czasie, podaje: "W samych Ejszyszkach miejscowi komuniści przygotowywali listę osób do deportacji". Podaje też nazwiska tych komunistów: "Luba Ginuńska była lokalną szefową partii, a jej najaktywniejszymi współpracownikami byli Chaim Szuster, jego dziewczyna Maitke Bielicka, Rywka Bojarska di Bulbichke [Kartofel], która przewodziła Komsomołowi, Welwka Katz i Pessah Cofnas". 
Podobna sytuacja wynika ze wspomnień Mendla Mielnickiego, pochodzącego z Wasilkowa k. Białegostoku: "Nie wiem, dokładnie, jak mój ojciec związał się z NKWD. (...) Jednak pamiętam, jak NKWD-owscy komisarze z Moskwy, którzy często przychodzili do nas do domu po zmierzchu, siedzieli w naszej bawialni, paląc papierosa po papierosie, aż ledwo sami siebie widzieli przez ten dym, rozmawiając cicho z moim ojcem, gdy przeglądali listy podejrzanych o przynależność do piątej kolumny (tak zwanych polskich volksdeutschów), polskich faszystów, ultranacjonalistów oraz innych miejscowych 'zdrajców' oraz 'kontrrewolucjonistów'. Rozumiałem, że on (czyli ojciec autora, Chaim Mielnicki - LŻ) służył jako doradca przy NKWD w sprawie, których miejscowych Polaków wysłać na Syberię albo jakoś się nimi zająć. (...) 'Musimy się pozbyć faszystów', powiedział mojej matce. 'Zasłużyli na Syberię. Nie są dobrzy dla ludu żydowskiego'." 
Yitzhak Arad (historyk żydowski z Yad Vashem) w swych pamiętnikach opisał sytuację w Święcianach na Wileńszczyźnie: "Nocą 14 czerwca całe miasteczko było zaskoczone, gdy członkowie NKWD i milicji zabrali setki osób z domów i wsadzili do więzienia. Większość z aresztowanych to urzędnicy polskiego rządu, ziemianie, oficerowie armii polskiej (...). Tej nocy podobne akcje przeprowadzono wszędzie na Litwie; aresztowano i wywieziono na Syberię i do Kazachstanu prawie 30.000 osób, często całe rodziny. (...) Żydzi odgrywali dość poważną rolę w aparacie partii komunistycznej, która stała za tą operacją". 
Gross twierdzi ogólnikowo, że w Jedwabnem musiała być podobna sytuacja w latach 1939-41, jak gdzie indziej. Czyli wiemy już, że było tam podobnie. Należy też pamiętać, że funkcjonariuszy NKWD w Jedwabnem było zaledwie kilku. Ale pomagało im kilkudziesięciu miejscowych "milicjantów" z czerwonymi opaskami i karabinami. Niektórych znamy po nazwisku. Ci zaś byli widoczni codziennie. Uczestniczyli w naganianiu mieszkańców na różne "wiece", "głosowania", a także w obławach, aresztowaniach, rewizjach, deportacjach. 

W dotychczasowych dyskusjach podkreśla się, że Polacy mają aż kilka tysięcy drzewek w Yad Vashem. Czy jest to prawdziwa skala pomocy, udzielanej Żydom przez Polaków?

- Ten argument nie oddaje istoty rzeczy. Te ponad 5 tys. osób to zaledwie czubek "góry lodowej", o której w Polsce się nie mówi. Są jednak historycy, którzy na podstawie solidnych badań (tzn. inaczej prowadzonych niż zrobił to Gross) twierdzą, że skala pomocy Żydom w Polsce była zupełnie inna. Warto tu przytoczyć ustalenia Gunnara S. Paulssona, które w Polsce nie są popularyzowane: 
"Wśród narodowości, które ryzykowały swym życiem dla ratowania Żydów, Polacy przodują bezwzględnie (...). Los 27 tys. Żydów, ukrywających się w Warszawie, zależał od 50-60 tys. ludzi, którzy zapewniali bezpieczne schronienie i 20-30 tys. niosących pomoc w innej formie; z drugiej strony szantażyści, agenci policji i element antyżydowski liczyli ok. 2-3 tys. osób; ich ofiarą padało 2-3 Żydów miesięcznie". 
I dalej ten historyk pyta: "Jak wielu Polaków ratowało Żydów? Z tych, którzy spełniają kryteria Yad Vashem, może 100 tys. Tych, którzy okazywali mniej znaczącą pomoc, było 2 lub 3 razy więcej. Ci, którzy byli skłonni do biernej pomocy, stanowili bez wątpienia większość populacji". 
Pamiętajmy, że Paulsson badał sytuację tylko w Warszawie i jej najbliższych okolicach! Jego ustalenia są całkowicie sprzeczne z tym, co napisał Gross, a w ślad za nim liczni publicyści (często idąc jeszcze dalej niż on), że Polacy wszędzie i zawsze czyhali na każdego Żyda, aby go wydać Niemcom czy też zabić na miejscu. Według Paulssona bowiem, "mała liczba ocalonych nie jest bezpośrednim rezultatem polskiej wrogości do Żydów. Żydzi byli deportowani z gett do obozów śmierci nie przez Polaków, lecz przez żandarmerię niemiecką, wzmocnioną przez oddziały posiłkowe z krajów bałtyckich i Ukraińców, przy natężonej współpracy [żydowskiej] policji w gettach. Ani polska policja, ani polscy obywatele nie byli zaangażowani w deportacji w liczącym się stopniu i nie stanowili załóg obozów śmierci. Los Żydów zabieranych do obozów śmierci nie zależał w jakiś liczący się sposób od stosunku i zachowań ludzi, od których byli oddzieleni ceglanym murem i drutem kolczastym". 
Należy tylko ubolewać, że takich badań nie potrafią przeprowadzić historycy w Polsce, wolą natomiast bezkrytycznie powielać fałszywe stereotypy, wydumane gdzieś za oceanem. 
W dodatku Paulsson przeprowadził bardzo ciekawe porównania Warszawy z Holandią (czyli całym terytorium tego państwa), która wśród historyków zajmujących się tą tematyką uchodzi (poza Danią, gdzie była inna sytuacja) za kraj najbardziej pomagający Żydom: "Dla celów porównawczych można zbadać przypadek Holandii. Ukrywało się w niej 20-25 tys. Żydów, przede wszystkim w Amsterdamie - z tej liczby 10-15 tys. przeżyło wojnę. Ogólny odsetek ocalonych w Holandii wyniósł więc 40-60 proc., natomiast w Warszawie porównawczo 55-75 proc. Zatem odsetek Żydów, którzy nie ocaleli, był w Warszawie relatywnie niski, co stanowi odwrotność współczesnego postrzegania i odczuć". Ponadto w Polsce, w przeciwieństwie do Holandii, za ukrywanie Żydów groziła kara śmierci nie tylko samym ukrywającym, ale też często osobom postronnym, np. mieszkańcom całej kamienicy. 
Trzeba to koniecznie odnieść do idiotyzmów wypisywanych przez Stanisława Janeckiego i Jerzego Sławomira Maca w postkomunistycznym "Wprost" (z 25.03 br.): "Gdyby Polacy pomagali Żydom tak powszechnie, jak konspirowali, związane z tym ryzyko znacznie by się zmniejszyło. Nie denuncjowano by się nawzajem, a gestapo byłoby bezradne. Przykładem niech będzie Holandia, gdzie niemal w każdym domu ukrywał się Żyd". Dodajmy, że Holandia liczyła wówczas ok. 8 mln ludzi, ilu zatem Żydów musiałoby się tam ukrywać i skąd by ich tylu wzięli Holendrzy? 
W konspiracji w Warszawie było zaangażowanych ok. 50 tys. ludzi, czyli było ich kilkakrotnie mniej niż tych, którzy pomagali Żydom! 
Paulsson wyjaśnił też inną głoszoną przez nich bzdurę, że Żydzi jesienią 1940 r. chronili się w getcie w obawie przed prześladowaniami ze strony Polaków. Byłoby dobrze, aby takie redakcje jak "Wprost" wysyłały swych publicystów, zajmujących się tymi zagadnieniami, na jakieś szkolenia czy choćby wstępne kursy, ale - prawdę mówiąc, kto miałby ich szkolić? 

Ostatnio coraz częściej pojawia się motyw zbiorowej odpowiedzialności Polaków (Gross napisał, że Żydów w Jedwabnem "zamordowało społeczeństwo"). Czy jest to pogląd uzasadniony?

- Nie zgadzam się z pojęciem zbiorowej winy i zbiorowej kary. To kryteria stosowane w państwach totalitarnych! Jest absurdem, żeby winić nawet wszystkich ówczesnych mieszkańców Jedwabnego (bo w tamtych wydarzeniach, wbrew temu, co napisał Gross, brały udział wyłącznie jednostki), a tym bardziej wszystkich Polaków i w imieniu wszystkich przepraszać. Zresztą, jest to rozważanie na płaszczyźnie etnicznej: lada chwila Rosjanie poproszą, abyśmy odpowiadali za Dzierżyńskiego, Niemcy za von dem Bacha-Zelewskiego. Są też tacy, którzy nawet ze Stalina chcą zrobić Polaka... Sami zaś powinniśmy przeprosić się za Bieruta, Radkiewicza i Jaruzelskiego? 
Ponadto - przeprosiny już były. Przepraszał Wałęsa w Knesecie, przepraszał Kościół za Kielce. Jeśli dojdzie do "inflacji" przeprosin, to stracą one jakiekolwiek znaczenie. 
Warto tu przytoczyć opinię Geralda Reitlingera z książki "The SS: Alibi of a Nation, 1922-1945" o Reinhardzie Heydrichu (głównym architekcie zagłady Żydów) i jego pomocnikach: "Ponieważ Heydrich, któremu przypisywano pochodzenie żydowskie, musiał wziąć na siebie tę winę, postanowił, że Żydzi będą własnymi oprawcami. Hitler, jak powiedział Himmler Kerstenowi w tej pamiętnej rozmowie, wiedział o nienawiści Heydricha do swego żydowskiego pochodzenia. Heydrich z kolei znał innych (Żydów), którzy podzielali tę patologiczną nienawiść do własnej rasy. Wyszukiwał ich dzięki swemu niezawodnemu węchowi, tych Globocników, Eichmanów, Knochenów, Dannekerów i Brunnerów, tych niby aryjczyków, którzy związali się z SS i SD". 
Rozumowanie w kategoriach etnicznych może nas zatem doprowadzić do absurdu. A swoją drogą to ciekawe, że ci liczni publicyści, którzy tyle lat zaciekle walczą z pojęciem "naród", uważając je za przestarzałe i niemodne, w tym przypadku nie mają takich oporów, przypisując winę całemu Narodowi Polskiemu. Najpierw nakręcili koniunkturę, dając do ręki argumenty publicystom zachodnim (którzy dzięki temu mogą cytować, co myśli "opinia publiczna" w Polsce), a teraz... pospiesznie wzywają do złożenia przeprosin "w imieniu Polaków", aby ratować "dobre imię Polski". 
Trzeba jednak przyznać, że na Zachodzie widać było pewną niecierpliwość - np. "Gazeta Wyborcza", która i tak bardzo mocno zaangażowała się w propagowanie poglądów Grossa, była bardzo mocno ponaglana, w dodatku w niezbyt elegancki sposób. Np. Véronique Soule w paryskim dzienniku "Libération" (1.12.2000 r.) pisała: "Symptomatyczne, że największy polski dziennik, Gazeta Wyborcza, kierowana przez Adama Michnika, działacza Solidarności, polskiego Żyda, który jednak ochrzcił swego syna, niewiele o tym pisała. Ukazanie się książki Grossa jest zasygnalizowane, nic ponadto. Gazeta, w której kierownictwie i wśród autorów jest wielu znanych Żydów, jest uznana przez swych przeciwników - głownie nacjonalistyczną prawicę katolicką - za 'dziennik żydowski'. Chodzi więc o niedolewanie oliwy do ognia". 
Może dlatego Adam Michnik, usiłując wprawdzie trochę łagodzić nastroje, mimo to napisał: "A jednak mord w Jedwabnem, poprzedzony bestialskim pogromem Żydów, miał miejsce i musi obciążać świadomość zbiorową Polaków". Pamiętajmy - śledztwo trwa, ma się ukazać publikacja dokumentów tej sprawy (choć nie bardzo wiadomo, kiedy i jakich?), ale wyrok właściwie już zapadł; Gross opublikował listę "morderców", prezydent przeprasza, inne czynniki oficjalne są do tego nakłaniane, zostaliśmy więc "zbiorowo obciążeni"... 

Dziękuję za rozmowę.